Ćwiczenia logopedyczne na sz: ułożenie języka, sylaby, wyrazy
Ćwiczenia logopedyczne na sz zaczynają się od języka i warg, a dopiero potem przechodzą w sylaby i wyrazy: najpierw dziecko ćwiczy uniesienie języka za górne zęby i zaokrąglenie warg, potem mówi „szu, szu” z wysuniętymi wargami, a na końcu wyrazy z sz na początku, w środku i na końcu. Głoska sz należy do głosek szumiących razem z ż, cz i dż, więc większość ćwiczeń przygotowujących jest wspólna dla całego szeregu. Niżej znajdziesz, jak powstaje sz, kiedy dziecko powinno ją mówić, jakie ćwiczenia języka i warg są w katalogu naszej logopedki oraz gotowe sylaby i wyrazy do ćwiczenia.
Krótko mówiąc:
- Przy głosce sz język jest uniesiony za górne zęby, a wargi są zaokrąglone i lekko wysunięte.
- Głoski szumiące sz, ż, cz, dż dziecko opanowuje do 5. roku życia (Plata, 2019), jako ostatnie z głosek dentalizowanych.
- Ćwiczenia przygotowujące do sz pracują nad unoszeniem języka, jego tyłem i stabilną żuchwą, na przykład Ropucha i Oporowanie szpatułką.
- Wyrazy ćwiczy się w trzech pozycjach: sz na początku (szafa), w środku (kasza) i na końcu (kosz), bez innych głosek szumiących, syczących i ciszących.
- gadAI robi kartę pracy na głoski szumiące w temacie zainteresowań dziecka; ćwiczenia dobiera logopeda po diagnozie, a kartę czyta się przed wydrukiem.
Spis treści
- Jak powstaje głoska sz?
- W jakim wieku dziecko mówi sz?
- Jakie błędy w wymowie sz spotyka logopeda?
- Jak wyglądają etapy pracy nad głoską sz?
- Jakie ćwiczenia logopedyczne na sz przygotowują język i wargi?
- Jakie sylaby i wyrazy z głoską sz ćwiczyć?
- Co głoska sz ma wspólnego z pozycją spoczynkową języka?
- Jak gadAI robi kartę pracy na głoskę sz?
- Perspektywa autora
- Szafa, kasza, kosz w ulubionym temacie dziecka
- Źródła
- Najczęściej zadawane pytania
Jak powstaje głoska sz?
Głoska sz powstaje, gdy język jest uniesiony za górne zęby, wargi są zaokrąglone i lekko wysunięte, a powietrze płynie przez szczelinę między językiem a podniebieniem. Tak samo układają się narządy przy pozostałych głoskach szumiących: ż, cz i dż.
Monika Plata w artykule z 2019 roku zalicza szereg szumiący do głosek dziąsłowych. To odróżnia go od dwóch sąsiednich szeregów, z którymi dziecko najczęściej go myli:
| Szereg | Głoski | Gdzie pracuje język (według Platy, 2019) | Do kiedy dziecko je opanowuje |
|---|---|---|---|
| ciszący | ś, ź, ć, dź | głoski palatalne | do 3. roku życia |
| syczący | s, z, c, dz | głoski zębowe | do 4. roku życia |
| szumiący | sz, ż, cz, dż | głoski dziąsłowe | do 5. roku życia |
W praktyce znaczy to, że do sz język musi pojechać wyżej niż do s. W opisie celów gadAI przy s, z, c, dz język jest za dolnymi zębami, a przy sz, ż, cz, dż uniesiony za górne zęby. Dlatego karty na głoski szumiące i ćwiczenia przygotowujące skupiają się na unoszeniu języka, a przy wargach na „dziobku”: zaokrągleniu i wysunięciu.
W jakim wieku dziecko mówi sz?
Dziecko opanowuje głoski szumiące sz, ż, cz, dż do 5. roku życia, jako ostatnie z głosek dentalizowanych (Plata, 2019). Wcześniej, do 3. roku życia, pojawiają się ciszące, a do 4. roku życia syczące.
Plata zaznacza dwie rzeczy, które warto znać, zanim zacznie się ćwiczenia logopedyczne na sz:
- zastępowanie głosek z tych szeregów łatwiejszymi głoskami z polskiego systemu może pojawiać się między 3. a 5. rokiem życia, zależnie od szeregu,
- zamiana na dźwięki spoza polskiego systemu (deformacja) wymaga natychmiastowej interwencji logopedycznej.
Czterolatek, który mówi „safa” zamiast „szafa”, może więc jeszcze być w normie rozwojowej. Zniekształcone sz, które nie brzmi jak żadna polska głoska, to już sygnał do konsultacji. Ocenę, czy to etap rozwoju, czy wada, robi logopeda.
Jakie błędy w wymowie sz spotyka logopeda?
Logopeda spotyka przy sz trzy rodzaje błędów: dziecko mówi zamiast niej inną głoskę, pomija ją albo wymawia ją zniekształconą. Plata (2019) opisuje je pod wspólną nazwą sygmatyzmu, czyli nieprawidłowej wymowy głosek dentalizowanych.
| Rodzaj | Co robi dziecko | Przykład z artykułu Platy |
|---|---|---|
| parasygmatyzm | mówi inną, poprawną głoskę | „zuk” zamiast „żuk” |
| mogisygmatyzm | pomija trudną głoskę | „alik” zamiast „szalik” |
| sygmatyzm właściwy | mówi głoskę zniekształconą | dźwięk spoza polskiego systemu |
Plata zauważa też, że u dzieci dwujęzycznych, które mówią po polsku i po angielsku, często dochodzi słabe różnicowanie ś, ź, ć, dź i sz, ż, cz, dż. Pomagają wtedy ćwiczenia słuchu fonematycznego, na przykład pary obrazków do rymowania typu „fale” i „szale”.
Jak wyglądają etapy pracy nad głoską sz?
Praca nad głoską sz idzie od narządów do mowy: najpierw sprawność języka, warg i żuchwy, potem sz w sylabach, a na końcu w wyrazach. Taką kolejność ma cel „Głoski szumiące” w gadAI i tak samo ułożone są notatki naszej logopedki z kursu terapii miofunkcjonalnej.
- Diagnoza. Logopeda sprawdza, jak dziecko mówi sz i dlaczego, oraz jak język, wargi i żuchwa pracują w spoczynku, przy połykaniu i w mowie.
- Ćwiczenia przygotowujące. Unoszenie języka, praca tyłu języka, stabilna żuchwa, zaokrąglanie warg.
- Ćwiczenia wspomagane artykulacją. Powtarzanie „szu, szu, szu” i „czu, czu, czu” z wysuniętymi wargami.
- Sylaby. Sz z samogłoskami: sza, szo, szu, sze, szy, a potem asz, osz, usz.
- Wyrazy. Sz na początku, w środku i na końcu wyrazu.
- Zdania i mowa swobodna. Utrwalanie sz w dłuższych wypowiedziach, w tempie, które ustala logopeda.
W notatkach z kursu, w części o wykorzystaniu artykulacji, jest krótka zasada: „najpierw zrozumiałość, potem miofunkcja”. Kolejność ćwiczeń dla konkretnego dziecka, liczbę powtórzeń i moment przejścia do następnego etapu ustala logopeda po diagnozie.
Jakie ćwiczenia logopedyczne na sz przygotowują język i wargi?
Ćwiczenia logopedyczne na sz przygotowują język do uniesienia, wzmacniają jego tył i dno jamy ustnej, uczą oddzielać ruch języka od ruchu żuchwy i ćwiczą zaokrąglone wargi. Wszystkie poniżej pochodzą z katalogu, który zbudowaliśmy z notatek naszej logopedki, i są przypisane do głosek szumiących.
| Ćwiczenie | Jak się je robi | Po co |
|---|---|---|
| Telewizorek (czu, szu) | dziecko powtarza „czu czu czu”, „szu szu szu” z zaokrąglonymi, wysuniętymi wargami | łączy ćwiczenie warg z artykulacją głosek szumiących |
| Ropucha | przy złączonych zębach dziecko wkłada czubek języka w fałd za górnymi zębami i odpycha masę języka; na początku logopeda kładzie rękę pod brodą, a dziecko odpycha ją językiem | ćwiczy dno jamy ustnej i stabilizację żuchwy |
| Oporowanie szpatułką | logopeda trzyma szpatułkę najdalej na wysokości fałdu podniebiennego, a dziecko unosi język i się o nią opiera | ćwiczy mięśnie tyłu języka i mięśnie pod brodą |
| Mówienie z wklejonym językiem | dziecko wkleja język (czubek albo cały) do podniebienia i mówi tak, jakby mówiło przez nos, otwierając usta | ćwiczy utrzymanie masy języka, oddziela ruchy warg i żuchwy od języka |
| Naleśnik | język raz szeroki (szpatułka poziomo), raz wąski (szpatułka pionowo), dziecko dotyka szpatułki językiem | ćwiczy mięśnie poprzeczne i pionowe języka |
| Czubek na górce i malowanie sufitu | szeroki czubek języka za górnymi siekaczami, trzymany np. 10 sekund, potem język przesuwa się po podniebieniu do tyłu | ćwiczy szerokie unoszenie czubka języka |
| Rurka to lawa | dziecko delikatnie trzyma zębami papierową rurkę, która leży pod językiem i jest „lawą”; język się cofa i unosi, a dziecko przełyka | ćwiczy masę języka i oddziela ruchy żuchwy od języka |
| Bujanie cukierka | dziecko trzyma cukierka albo ryż w miseczce z języka i kołysze nim, unosząc boki i czubek języka | ćwiczy boki i czubek języka, w notatkach przy cz i dż |
Telewizorek łączy ruch warg z dźwiękiem, więc dziecko od razu słyszy sz. Ćwiczenia z narzędziami, jak Oporowanie szpatułką, robi się z logopedą w gabinecie. Przy ćwiczeniach z jedzeniem obowiązuje mały kawałek i prosta pozycja ciała, a przy ćwiczeniach z trzymaniem pozycji liczy się czas, na przykład „policz do 5”.
Z katalogu celowo wypadło jedno ćwiczenie z notatek: mówienie z czubkiem języka przyklejonym za zębami nie jest używane przy s i sz, bo z językiem w tej pozycji tych głosek się nie powie. Więcej ćwiczeń unoszenia języka zebraliśmy w tekście o pionizacji języka, a ćwiczenia „dziobka” i zaokrąglania w tekście o ćwiczeniach warg.
Jakie sylaby i wyrazy z głoską sz ćwiczyć?
Z głoską sz ćwiczy się najpierw sylaby otwarte (sza, szo, szu, sze, szy), potem zamknięte (asz, osz, usz), a dalej wyrazy z sz na początku, w środku i na końcu. W wyrazach nie powinno być innych głosek szumiących ani głosek syczących i ciszących, bo dziecko łatwo je pomyli.
Sylaby z głoską sz:
- otwarte: sza, szo, szu, sze, szy,
- zamknięte: asz, osz, usz.
Wyrazy z głoską sz w trzech pozycjach:
| Pozycja | Wyrazy |
|---|---|
| sz na początku (nagłos) | szafa, szyba, szalik, szuflada, szopa |
| sz w środku (śródgłos) | kasza, myszka, muszla, poduszka, puszka |
| sz na końcu (wygłos) | kosz, mysz, kapelusz, tusz |
Dwie zasady, które stosujemy w gadAI przy słowach na kartę:
- Bez innych głosek z trzech szeregów. „Szczotka” odpada, bo obok sz jest cz, a „szkoła” zostaje. Przy s nie dajemy sz, ś ani cz, przy sz odwrotnie.
- Bez dźwięcznej głoski na końcu wyrazu. Ż na końcu brzmi jak sz („nóż” mówimy jak „nusz”), więc na karcie z ż są wyrazy z ż na początku i w środku. Przy sz tego problemu nie ma, dlatego sz ćwiczy się we wszystkich trzech pozycjach.
Ta sama logika działa, gdy pracujesz nad całym szeregiem i szukasz ćwiczeń logopedycznych na sz, ż, cz, dż: każda głoska dostaje osobne sylaby i osobne wyrazy, a ćwiczenia przygotowujące są wspólne.
Co głoska sz ma wspólnego z pozycją spoczynkową języka?
Głoska sz wymaga tego samego uniesienia języka, które dziecko powinno mieć w spoczynku, dlatego w terapii miofunkcjonalnej szumiące służą też do ćwiczenia pozycji spoczynkowej języka. W notatkach naszej logopedki z kursu, w części „Wykorzystanie artykulacji do celów miofunkcjonalnych”, głoski szumiące pojawiają się przy trzech celach:
- zwarcie przednie języka w spoczynku i przy połykaniu (razem z t, d, n, c, dz),
- pozycja spoczynkowa języka (razem z n i l),
- ćwiczenia do korekty wędzidełka języka (razem z l).
To działa w dwie strony. Dziecko, które w spoczynku trzyma język na dnie jamy ustnej, może mieć trudność z uniesieniem go do sz. A dziecko, które już mówi sz, może je wykorzystać jako ćwiczenie pozycji języka. Dlatego na kartach gadAI jest ramka „Buzia odpoczywa”: usta zamknięte, zęby się nie dotykają, czubek języka na górce za górnymi zębami, oddech nosem. Przy dzieciach po podcięciu wędzidełka języka zajrzyj też do tekstu o ćwiczeniach języka po podcięciu wędzidełka.
Jak gadAI robi kartę pracy na głoskę sz?
gadAI robi kartę pracy na głoskę sz z dwóch informacji: zainteresowania dziecka i celu terapii „Głoski szumiące: sz, ż, cz, dż”. W celu możesz zaznaczyć wszystkie cztery głoski albo samo sz.
Jak to wygląda:
- Na stronie głównej gadAI wpisujesz zainteresowanie dziecka, na przykład „pociągi” albo „syrenki”.
- Wybierasz cel „Głoski szumiące” i zaznaczasz sz.
- W uwagach możesz dopisać własne ćwiczenie, które musi znaleźć się na karcie.
- Pobierasz PDF: strony ćwiczeń z obrazkami w temacie dziecka, grę planszową i stronę z sylabami i wyrazami, a w aplikacji dostajesz wyjaśnienie, dlaczego akurat te ćwiczenia.
Model nie wymyśla ćwiczeń: wybiera je z katalogu zbudowanego z notatek naszej logopedki, tego samego, z którego pochodzi tabela wyżej. Sylaby i wyrazy na karcie są z tematu dziecka (lokomotywa ma „szyny”, syrenka „muszlę”), a kod sprawdza, czy wyraz ma sz w odpowiedniej pozycji i nie ma głosek z innych szeregów.
Mimo to kartę przed wydrukiem czytasz i poprawiasz to, co nie pasuje do Twojego pacjenta. AI potrafi się pomylić, a ćwiczenia dla konkretnego dziecka dobiera logopeda po diagnozie. Na razie gadAI jest darmowy: bez konta zrobisz 1 kartę, z kontem 5 kart tygodniowo. Więcej o tym, jak temat dziecka zmienia jego chęć do ćwiczeń, przeczytasz w tekście jak zmotywować dziecko do ćwiczeń logopedycznych.
Perspektywa autora
Szafa, kasza, kosz w ulubionym temacie dziecka
Przy głosce sz te same sylaby i wyrazy wracają zajęcia po zajęciach. Łatwiej je powtarzać, gdy „szu, szu” mówi lokomotywa, a „muszlę” znajduje syrenka z ulubionej bajki. Weź pacjenta, z którym pracujesz nad sz, wpisz w gadAI to, o czym ostatnio opowiadał, i zaznacz głoskę sz. Przeczytaj kartę, popraw to, co trzeba, i wydrukuj na najbliższe zajęcia.
Źródła
Wiek opanowania głosek szumiących i rodzaje błędów pochodzą z jednego źródła zewnętrznego. Ćwiczenia, kolejność pracy i zasady doboru wyrazów pochodzą z notatek naszej logopedki z kursu terapii miofunkcjonalnej i z jej uwag do kart gadAI.
- Plata, M. (2019). Kształtowanie percepcji słuchowej u dzieci dwujęzycznych jako remedium na niewłaściwą realizację szeregów: szumiącego, syczącego oraz ciszącego. Polonistyka. Innowacje, 10: szereg szumiący jako głoski dziąsłowe, opanowanie sz, ż, cz, dż do 5. roku życia, parasygmatyzm, mogisygmatyzm i sygmatyzm właściwy.
Najczęściej zadawane pytania
W jakim wieku dziecko powinno mówić sz?
Według Moniki Platy (2019) głoski szumiące sz, ż, cz, dż dziecko opanowuje do 5. roku życia. Zastępowanie ich łatwiejszymi polskimi głoskami między 3. a 5. rokiem życia mieści się w normie, a zniekształcone brzmienie wymaga konsultacji logopedycznej.
Jak ułożyć język do głoski sz?
Przy głosce sz język jest uniesiony za górne zęby, a wargi są zaokrąglone i lekko wysunięte. Sposób dojścia do tej pozycji u konkretnego dziecka dobiera logopeda po diagnozie.
Jakie wyrazy z głoską sz ćwiczyć na początek?
Dobrze zacząć od wyrazów z sz na początku, na przykład szafa albo szyba, potem przejść do wyrazów z sz w środku (kasza, myszka) i na końcu (kosz, mysz). W wyrazach nie powinno być innych głosek szumiących, syczących ani ciszących.
Czy ćwiczenia na sz pomagają też przy ż, cz i dż?
Tak, sz, ż, cz i dż to jeden szereg szumiący z tym samym uniesieniem języka i zaokrągleniem warg, więc ćwiczenia przygotowujące są dla nich wspólne. Sylaby i wyrazy ćwiczy się już osobno dla każdej głoski.
Czy gadAI zrobi kartę pracy na głoskę sz?
Tak, w gadAI jest cel terapii Głoski szumiące: sz, ż, cz, dż, w którym można zaznaczyć samo sz. Karta jest w temacie zainteresowań dziecka i trzeba ją przeczytać przed wydrukiem.