Ćwiczenia warg: jak wzmocnić wargi i pieczęć ustną u dziecka

Zespół gadAI · · 16 min czytania

Wycinankowe zamknięte usta, duży guzik na sznurku, lusterko i słomka w paski na kremowym tle

Ćwiczenia warg wzmacniają mięsień okrężny ust, rozciągają mało ruchomą wargę górną i uczą dziecko trzymać buzię zamkniętą, kiedy nie je i nie mówi. Robi się je wtedy, gdy dziecko ma słabą pieczęć ustną: buzia jest często otwarta w spoczynku, a wargi nie domykają się na całej długości. Niżej opisujemy, jak to rozpoznać, od czego zacząć terapię, jakie ćwiczenia warg i zabawy są w katalogu naszej logopedki i jak zrobić kartę z ćwiczeniami w temacie, który dziecko lubi.

Krótko mówiąc:

  • Prawidłowa pozycja spoczynkowa warg to delikatne zwarcie warg na całej długości, także we śnie.
  • W dużym badaniu z Japonii (3399 dzieci w wieku 3-12 lat) rodzice 30,7% dzieci zgłosili, że buzia ich dziecka jest często otwarta w ciągu dnia.
  • Terapia zaczyna się od uzyskania zwarcia warg: najpierw rozciąganie wargi górnej, potem siła mięśnia okrężnego ust i utrzymanie zamkniętych ust.
  • W badaniu z 2022 roku siła domykania warg u 154 dzieci wzrosła po 3 miesiącach codziennego treningu, najbardziej w pierwszym miesiącu.
  • gadAI robi kartę pracy w PDF z ćwiczeniami warg w świecie dziecka (dinozaury, kosmos, bajka), a ćwiczenia dobiera z katalogu logopedki.

Spis treści

Po co robić ćwiczenia warg?

Ćwiczenia warg robi się po to, żeby dziecko miało sprawną pieczęć ustną, czyli wargi zwarte w spoczynku i w czasie połykania czy żucia. Od tego zależą trzy rzeczy, które Amelia zapisała w notatkach z kursu terapii miofunkcjonalnej: prawidłowy przebieg funkcji biologicznych (oddychanie nosem, połykanie, żucie), kształtowanie się łuków zębowych i rozwój prawidłowej artykulacji.

Przyczyny otwartej buzi bywają różne. W notatkach są między innymi zaburzenia budowy warg i twarzoczaszki (w tym wady zgryzu), problemy laryngologiczne, nieprawidłowe napięcie mięśni wokół ust, zła pozycja ciała, parafunkcje (np. ssanie kciuka) i urazy. Dlatego ćwiczenia warg są jedną częścią terapii, a nie jedyną. Jeśli dziecko oddycha przez usta, bo ma zatkany nos, samo wzmacnianie warg nie wystarczy. Więcej o tym piszemy w tekście oddychanie przez usta u dziecka.

Amerykańskie Stowarzyszenie Mowy, Języka i Słuchu (ASHA) wymienia nawykową pozycję z rozchylonymi wargami jako jeden z objawów zaburzeń miofunkcjonalnych i podaje, że leczy je odpowiednio przeszkolony logopeda, często razem z ortodontą, laryngologiem i alergologiem.

Jak rozpoznać słabą pieczęć ustną u dziecka?

Słabą pieczęć ustną rozpoznaje się, obserwując wargi dziecka w spoczynku: kiedy nie je, nie pije i nie mówi, a także w czasie snu. Prawidłowo wargi są delikatnie zwarte na całej długości, a mięśnie wokół ust (w tym mięsień bródkowy) mają prawidłowe napięcie.

Logopeda ocenia też, jak wargi przykrywają górne siekacze. W normie warga górna przykrywa około 2/3 koron górnych zębów, a dolna warga przykrywa górne siekacze do 1/3 ich wysokości. Z notatek Amelii: duża dolna warga może świadczyć o tym, że nie pracuje, albo o kompensacji, gdy górna warga nie domyka ust.

W japońskim badaniu Nogami i współpracowników (2021) otwarta buzia w ciągu dnia najmocniej łączyła się z opadającymi wargami, spaniem z otwartą buzią i suchością w ustach. Wiązała się też z zatkanym nosem, głośnym jedzeniem i tym, że dziecko nie potrafi utrzymać zamkniętych ust przez około minutę. Odsetek dzieci z otwartą buzią rósł z wiekiem: od 19% u trzylatków do blisko 40% u dwunastolatków, więc autorzy uznali, że to nie mija samo.

Przydaje się historia ust dziecka: czy buzia była otwarta od zawsze, czy od jakiegoś momentu. Notatki podpowiadają, żeby poprosić rodziców o zdjęcia.

ZdjęcieCo na nim oceniasz
en face (od przodu)symetrię warg, położenie kącików ust, stopień zwarcia warg, napięcie mięśni wokół ust, czerwień warg
z bokupołożenie wargi górnej względem dolnej i warg względem bródki
w czasie snuczy wargi są zwarte, kiedy dziecko śpi

Od czego zacząć terapię warg?

Terapię warg zaczyna się od parafunkcji, a potem od uzyskania prawidłowego zwarcia warg. Tak to ujmują notatki Amelii: usunięcie parafunkcji jest pierwszym etapem terapii miofunkcjonalnej, bo dopóki dziecko np. ssie palec, trudno utrwalić prawidłowe połykanie i oddychanie. Przy skróconym wędzidełku wargi zwarcie może wymagać zabiegu.

Ćwiczenia warg idą w czterech grupach, od najprostszych:

  1. Stymulacje bierne. Ruch wykonuje logopeda, dziecko się nie wysila. Służą rozciągnięciu i uruchomieniu wargi górnej.
  2. Stymulacje czynne. Dziecko samo wysuwa, ściąga i zawija wargi.
  3. Ćwiczenia z narzędziami. Guzik, szpatułka, wacik, rurka dają opór i pomagają utrzymać zwarcie.
  4. Ćwiczenia z artykulacją. Ruch warg łączy się z sylabami i głoskami.

Przed wyborem ćwiczeń logopeda sprawdza napięcie mięśni. Dziecko z obniżonym napięciem potrzebuje szybkiej stymulacji, a ze wzmożonym ciepła i dużej powierzchni dotyku, na przykład dwoma palcami. Część ćwiczeń trzeba podzielić na mniejsze kroki, a u młodszych dzieci często łączy się stymulacje czynne i bierne.

Ćwiczenia z tego tekstu dobiera logopeda po diagnozie. To nie jest zestaw do zrobienia z każdym dzieckiem po kolei.

Jak rozciągnąć wargę górną?

Wargę górną rozciąga się ćwiczeniami biernymi, które wykonuje logopeda albo rodzic po instruktażu. Ich cel to mobilizacja górnej wargi, która jest mało ruchoma i nie dochodzi do dolnej.

W katalogu Amelii są cztery takie ćwiczenia:

  • Kaczucha (karuzela). Powolny, okrężny ruch palcem po rynience nosowej, od podstawy nosa do czerwieni wargi górnej.
  • Voldemort. Górną wargę chwytamy szeroko między palce wskazujące i kciuki obu dłoni, pociągamy w dół i przytrzymujemy, licząc do 5, 10 albo 20, zależnie od możliwości dziecka. Na koniec nie puszczamy wargi, tylko układamy ją na miejsce.
  • Dziobak. Rozciąganie górnej wargi od kącików ust w kierunku nosa. Przydaje się też u dzieci, które domykają usta, ale nieprawidłowo.
  • Wietrzenie wargi. Odciąganie górnej wargi w kierunku nosa.

Przy tych ćwiczeniach patrzymy na żuchwę. Czasem „ucieka” i buzia otwiera się szerzej, a zależy nam na zwarciu. Wargę górną rozciąga też ćwiczenie czynne Bezzębny dziadek, opisane niżej.

Jakie ćwiczenia warg wzmacniają mięsień okrężny ust?

Mięsień okrężny ust wzmacniają ćwiczenia, w których dziecko wysuwa i ściąga wargi albo trzyma coś wargami wbrew oporowi. To główna grupa ćwiczeń warg w logopedii.

Ćwiczenia czynne bez pomocy:

  • Buziaki. Dziecko wysuwa zaokrąglone, ściągnięte wargi i dynamicznie wysyła buziaki z cmoknięciem. Gdy nie wychodzi, wysyła je przez okienko z palców albo pomagamy palcami przy kącikach ust.
  • Buziaki do żyrafy. To samo z uniesioną brodą, w stronę sufitu. Dodatkowo pracują mięśnie pod brodą.
  • Żelek w dzióbku. Dziecko pobiera podłużnego żelka samymi wargami, bez zębów i języka.
  • Bezzębny dziadek. Dziecko zawija czerwień obu warg na zęby i mówi „ba ba ba”, „pa pa pa”, nie rozwijając warg. Ćwiczy brzeżną część mięśnia okrężnego ust.

Ćwiczenia z narzędziami:

  • Guzik na sznurku. Gładki guzik na sznurku (w gabinecie podwójna nitka dentystyczna, w domu mulina) leży w przedsionku jamy ustnej pod zwartymi wargami. Logopeda pociąga za sznurek, a dziecko nie pozwala go wyciągnąć. Im większy guzik, tym łatwiej, więc z czasem się go zmniejsza. Nitki nie kładziemy maksymalnie w kącikach, bo może je uszkodzić.
  • Szpatułka guzikowa. Ta sama zasada, gotowa pomoc w czterech rozmiarach.
  • Miażdżenie pianki i rurki. Dziecko zgniata wargami silikonową rurkę albo piankę tak, żeby ścianki się złączyły.
  • Ciężarek między wargami. Dziecko trzyma wargami monety albo małe figurki.
  • Ściskacz warg i facial flex. Przyrządy oporowe, które dziecko ściska wargami.

Na trening oporowy są dane z badań. Nogami i współpracownicy (2022) dali 154 dzieciom w wieku 3-12 lat przyrząd do ćwiczeń domykania warg na 3 miesiące, z codziennym treningiem w domu. Średnia siła domykania warg wzrosła w każdej grupie wiekowej, np. u najmłodszych z 6,2 N do 11,4 N, a największy przyrost był w pierwszym miesiącu. Słabsze efekty miały dzieci ze zgryzem otwartym, krzyżowym przednim i z nieprawidłowym połykaniem z wypychaniem języka. Badanie nie miało grupy kontrolnej, co autorzy sami zaznaczają.

Jak nauczyć dziecko trzymać zamknięte usta?

Dziecko uczy się trzymać zamknięte usta przez ćwiczenia, w których zwarcie warg trwa coraz dłużej, a dziecko w tym czasie oddycha nosem. W notatkach nazywa się to habituacją zwarcia warg.

  • Szpatułka między wargami. Dziecko trzyma szpatułkę laryngologiczną między zwartymi wargami (symetrycznie) i oddycha nosem. Najpierw niech znajdzie jej środek ciężkości na palcu, w tym miejscu ma trafić do warg. Żeby szpatułka nie przyklejała się sama, usta smaruje się balsamem. Trudniejsza wersja: logopeda oporuje szpatułkę palcem po bokach i na środku.
  • Mokry wacik. Zmoczony wacik leży pod górną wargą, dziecko trzyma usta zwarte i opuszcza górną wargę tak, żeby wycisnąć z wacika wodę. Czas wydłuża się stopniowo, np. 5, 10, 15 minut, aż do 60. Uwaga na dzieci z ruszającymi się zębami. Na początek wacik można zamoczyć w płynie smakowym.
  • [mmm] zamiast „zamknij usta”. Gdy widzimy otwartą buzię, mówimy [mmm], a dziecko odpowiada [mmm] i przy tym zamyka usta. Bez upominania.
  • Żucie z zamkniętymi ustami. Dziecko je przy stole z lusterkiem i pilnuje zamkniętych ust. Na początku nie zmieniamy sposobu żucia.

Paluszek zamiast szpatułki też działa, a po 3 minutach trzymania dziecko może go zjeść.

Ćwiczenia warg i policzków: dlaczego razem?

Ćwiczenia warg i policzków robi się razem, bo policzki wspierają zwarcie warg. W notatkach Amelii stoi wprost: po ćwiczeniach warg i razem z nimi ćwiczenia policzków. Policzki pracują przy żuciu, artykulacji i przy podciśnieniu w jamie ustnej w czasie połykania.

Do pieczęci ustnej pasują:

  • Pompowanie policzków. Dziecko nadmuchuje policzki przy szczelnie zamkniętych ustach i trzyma, licząc do 10, potem dłużej. Gdy policzek faluje albo drży, to w notatkach znak osłabionego zwarcia warg.
  • Policzki pod oporem. Dziecko nadmuchuje policzki, a dorosły lekko je naciska palcami. Dziecko trzyma powietrze, ile się da, i na koniec wypuszcza je: pff! Amelia nazwała to ćwiczenie bardzo ważnym.
  • Pompowanie z przesuwaniem. Dziecko przesuwa wodę z jednego policzka do drugiego, potem pod górną i pod dolną wargę, po 5 sekund w każdym miejscu, oddychając nosem. Jeśli przy tym przesuwa się żuchwa, najpierw trzeba popracować nad żuchwą.

Jedna uwaga od Amelii: baloniki i pompowanie policzków to praktycznie to samo ćwiczenie, więc nie dajemy obu na jedną kartę.

Jak połączyć ćwiczenia warg z głoskami p, b, m?

Ćwiczenia warg łączy się z głoskami dwuwargowymi p, b, m przez sylaby wplecione w ruch warg. W notatkach Amelii głoski dwuwargowe są powiązane z pozycją spoczynkową warg, a przy kilku ćwiczeniach stoi dopisek [p, b, m]: przy bezzębnym dziadku, miażdżeniu pianki, brzuchomówcy i stawianiu balona.

Przykłady z katalogu:

  • Sylaby wargowe. Dziecko powtarza bom, mom, pom i pilnuje spokojnego, równego otwierania ust. To uczy stabilnej żuchwy przy pracy warg.
  • Bezzębny dziadek z „ba ba ba” i „pa pa pa”.
  • Rymowane ćwiczenia dykcyjne prof. Toczyskiej, przy których logopeda patrzy na pracę warg, żuchwy i symetrię.

Przy głoskach f, w pracuje dolna warga przy górnych zębach. Do nich pasują Wampir króliczek (górne zęby na dolnej wardze, [f], [w] bez ruchu żuchwy), Łapanie opłatka dolną wargą i picie z otwartego kubka.

Notatki mówią też: najpierw zrozumiałość, potem miofunkcja. Jeśli dziecko ma kłopot z wymową, ćwiczenia warg nie zastąpią terapii głosek. Ćwiczenia warg i języka często idą w parze, bo przy pionizacji języka dziecko musi utrzymać wargi i żuchwę stabilnie. Szerzej o całym podejściu piszemy w tekście o terapii miofunkcjonalnej.

Jakie zabawy pomagają w ćwiczeniach warg?

Najlepiej działają zabawy, w których zamknięte usta albo ruch warg są warunkiem gry. Dziecko wtedy ćwiczy, bo chce wygrać, a nie dlatego, że ktoś mu kazał. Wszystkie poniższe zabawy pochodzą z katalogu Amelii:

  • Rodzic na pilota. Rodzic czyta bajkę tylko wtedy, gdy dziecko trzyma szpatułkę między wargami. Szpatułka wypada, czytanie staje.
  • Brzuchomówca. Najlepiej we trzy osoby. Dwóm zakleja się usta plastrem, rodzic podaje kategorię, a gracze na zmianę „mówią” z zaklejonymi ustami. Zaczyna się od najgrubszego plastra. Jeśli dziecko nie umie samo odkleić plastra, bierze się cieńszy.
  • Mama śpiewa, tata gra. Dziecko nuci melodię z zamkniętymi wargami.
  • Zgadnij, co pokazują usta. Dziecko i logopeda na zmianę pokazują bezgłośnie samogłoski ruchem warg, a druga osoba zgaduje. Przydaje się lusterko.
  • Konik. Dziecko dokładnie oblizuje wargi, a potem naśladuje dźwięk konika.
  • Bańki mydlane. Dmuchanie z ust ułożonych w dzióbek. Bańki wychodzą tylko bez śliny, więc dziecko musi najpierw połknąć.
  • Winogrono i rodzynka. Dziecko powolnym wydechem zamgla lusterko, „wydmuchując” jak największe winogrono, a potem żuje rodzynki z zamkniętymi ustami, aż znikną.

Zabawa działa lepiej, gdy jest w świecie, który dziecko zna. Rodzic na pilota z ulubioną bajką o dinozaurach to coś innego niż z przypadkową książką. O tym, jak wykorzystać zainteresowania dziecka, piszemy w tekście jak zmotywować dziecko do ćwiczeń logopedycznych.

Jak często robić ćwiczenia warg?

W notatkach z kursu zalecenie to 3 razy dziennie, przy czym realnie zależy nam na 2 razach. Trzecie powtórzenie ma aspekt psychologiczny: jeśli prosimy o trzy, rodzina zrobi przynajmniej dwa.

Czas ćwiczeń z narzędziami rośnie stopniowo. Przy Voldemorcie liczy się do 5, 10 albo 20, przy pompowaniu policzków do 10 i dłużej, przy mokrym waciku zaczyna się od kilku minut i dochodzi do godziny. Guziki zmniejsza się w miarę, jak dziecko radzi sobie z oporem. Na początku, gdy jest bardzo trudno, logopeda może wspierać dziecko palcami, ściskając wargi, albo tylko dotknąć wargi jako sygnał.

W badaniu Nogami i współpracowników (2022) trening był codzienny, po 10 pociągnięć w trzech miejscach (środek, lewa i prawa strona), a u najmłodszych robili go rodzice. Największy przyrost siły przyszedł w pierwszym miesiącu, co dobrze widać, gdy rodzic pyta, kiedy będzie efekt.

Jak gadAI robi kartę z ćwiczeniami warg?

gadAI robi kartę z ćwiczeniami warg z dwóch rzeczy: zainteresowania dziecka i celu terapii. Wpisujesz np. „dinozaury” albo „Psi Patrol”, wybierasz cel „Pieczęć ustna: wargi i mięsień okrężny ust” i pobierasz kartę pracy w PDF.

Co jest na karcie:

  • 2 strony ćwiczeń w świecie dziecka i gra planszowa, razem 3 strony A4 (w opcjach możesz wybrać ćwiczenia z katalogu, samą grę albo zabawy),
  • ćwiczenia wybrane z katalogu zbudowanego z notatek Amelii, logopedki, a nie wymyślone przez model,
  • w aplikacji krótkie wyjaśnienie, dlaczego akurat te ćwiczenia,
  • pole na uwagi, jeśli chcesz, żeby na karcie było Twoje ćwiczenie.

Jeśli szukasz ćwiczeń warg w PDF, to jest najszybsza droga do karty, której dziecko jeszcze nie widziało. Pokrewne cele w gadAI to głoski dwuwargowe p, b, m i głoski wargowo-zębowe f, w.

Treść karty pisze model językowy, więc przed wydrukiem ją czytasz i poprawiasz, co trzeba. Na razie gadAI jest darmowy: bez konta zrobisz 1 kartę, z kontem 5 kart tygodniowo. Kartę zaczynasz na stronie głównej gadAI.

Perspektywa autora

Karta z ćwiczeniami warg na najbliższe zajęcia

Pomyśl o dziecku, które w gabinecie siedzi z otwartą buzią, i o tym, co ostatnio Ci opowiadało. Wpisz to w gadAI, wybierz cel „pieczęć ustna” i pobierz kartę. Przeczytaj ją, sprawdź, czy ćwiczenia pasują do tego, co wynika z diagnozy, i wydrukuj. Jeśli dziecko ma jednocześnie kłopot z p, b, m, zrób drugą kartę z celem „głoski dwuwargowe”, w tym samym temacie.

Źródła

Liczby i twierdzenia spoza notatek naszej logopedki pochodzą z trzech źródeł:

Opisy ćwiczeń pochodzą z notatek Amelii z kursu terapii miofunkcjonalnej i z katalogu ćwiczeń gadAI.

Najczęściej zadawane pytania

Jakie są najlepsze ćwiczenia warg dla dzieci?

Nie ma jednego najlepszego ćwiczenia. Logopeda dobiera je po diagnozie: przy mało ruchomej wardze górnej zaczyna od rozciągania (np. Voldemort), przy słabej sile od buziaków, guzika na sznurku i szpatułki między wargami, a przy otwartej buzi w spoczynku od ćwiczeń utrzymania zamkniętych ust.

Jak rozpoznać, że dziecko ma słabą pieczęć ustną?

Dziecko ze słabą pieczęcią ustną często ma otwartą buzię, kiedy nie je, nie pije i nie mówi, także we śnie. W badaniu z Japonii z otwartą buzią w ciągu dnia wiązały się m.in. opadające wargi, spanie z otwartą buzią i suchość w ustach. Ocenę robi logopeda.

Ile razy dziennie ćwiczyć wargi?

W notatkach z kursu terapii miofunkcjonalnej zalecenie to ćwiczenia 3 razy dziennie, z założeniem, że realnie uda się 2 razy. Czas ćwiczeń z narzędziami wydłuża się stopniowo, na przykład przy mokrym waciku od 5 minut w górę.

Czy ćwiczenia warg pomagają na głoski p, b, m?

Ćwiczenia warg wspierają pozycję spoczynkową warg, a głoski dwuwargowe p, b, m można wpleść w same ćwiczenia, np. bezzębny dziadek mówi „ba ba ba”, a sylaby bom, mom, pom uczą stabilnej żuchwy. Wadę wymowy diagnozuje i prowadzi logopeda.

Czy mogę pobrać ćwiczenia warg w PDF?

Tak. W gadAI wybierasz cel „Pieczęć ustna: wargi i mięsień okrężny ust”, wpisujesz zainteresowanie dziecka i pobierasz kartę pracy w PDF. Przed wydrukiem przeczytaj ją, bo treść pisze model językowy.

Rekomendacje