Ćwiczenia buzi i języka dla dzieci: tabela ćwiczeń i zabawy
Ćwiczenia buzi i języka to krótkie zabawy ruchowe dla warg, języka, policzków i żuchwy, które logopeda dobiera dziecku, żeby wzmocnić te mięśnie i nauczyć je właściwej pozycji w spoczynku, przy połykaniu i w mowie. Ćwiczy się je przed lusterkiem, po kilka powtórzeń, najlepiej w formie zabawy z obrazkami. Niżej znajdziesz ćwiczenia pogrupowane w tabeli według obszaru, zasady, które poprawiła logopedka z naszego zespołu, i sposób na kartę pracy w temacie, który dziecko lubi.
Krótko mówiąc:
- Ćwiczenia buzi i języka grupujemy według obszaru: przód języka, tył języka, wargi, policzki i żuchwa.
- Dziecko ćwiczy przed lusterkiem, krótko, a pozycję trzyma przez policzenie do kilku, nie „jak najdłużej”.
- Obrazek na karcie musi pokazywać ten sam ruch co instrukcja, bo dziecko naśladuje obrazek, a nie tekst.
- Same ćwiczenia bez mówienia nie mają mocnych dowodów skuteczności przy wadach wymowy (przegląd Cochrane, 2015), więc łączy się je z ćwiczeniem głosek.
- Zestaw ćwiczeń dobiera logopeda po diagnozie, a gadAI robi z nich kartę pracy w temacie dziecka.
Spis treści
- Czym są ćwiczenia buzi i języka i po co się je robi?
- Jak ćwiczyć z dzieckiem krok po kroku?
- Jakie ćwiczenia buzi i języka wybrać? Tabela według obszaru
- Na co uważać przy gimnastyce buzi i języka?
- Czy ćwiczenia artykulacyjne bez mówienia wystarczą?
- Jak zrobić z ćwiczeń zabawę w temacie dziecka?
- Jak gadAI robi kartę z ćwiczeniami buzi i języka do druku?
- Perspektywa autora
- Jedna karta na jutrzejsze zajęcia
- Źródła
- Najczęściej zadawane pytania
Czym są ćwiczenia buzi i języka i po co się je robi?
Ćwiczenia buzi i języka (nazywane też gimnastyką buzi i języka albo ćwiczeniami artykulacyjnymi) to ruchy warg, języka, policzków i żuchwy wykonywane celowo, poza zwykłym mówieniem i jedzeniem. W terapii miofunkcjonalnej służą temu, żeby te mięśnie miały siłę i sprawność do prawidłowego spoczynku, połykania, żucia i mówienia.
Każdy obszar ma inne zadanie:
- przód języka ma unosić się na „górkę” za górnymi zębami: tam leży w spoczynku i tam pracuje przy t, d, n, l,
- tył języka zwiera się z podniebieniem miękkim przy k i g,
- wargi domykają buzię, żeby dziecko oddychało nosem,
- policzki pracują przy żuciu i mówieniu, a przy połykaniu pomagają wytworzyć podciśnienie w buzi,
- żuchwa ma być stabilna, bo bez tego język i wargi nie pracują osobno.
Amerykańskie stowarzyszenie logopedów ASHA opisuje zaburzenia miofunkcjonalne jako wzorce ruchowe mięśni ust i twarzy, które prowadzą do złej pozycji języka w spoczynku, przy połykaniu, oddychaniu i mówieniu. Ćwiczenia z tego artykułu odpowiadają tym obszarom.
W notatkach Amelii, logopedki z naszego zespołu, z kursu terapii miofunkcjonalnej (na nich opiera się katalog ćwiczeń gadAI) kolejność jest jasna: najpierw zwarcie warg, a przy ćwiczeniach języka najpierw stabilna żuchwa. Przy ćwiczeniu „Lis” notatka mówi wprost: „do tego potrzebna już stabilizacja żuchwy”.
Jak ćwiczyć z dzieckiem krok po kroku?
Z dzieckiem ćwiczy się krótko, przed lusterkiem i w zabawie: kilka ćwiczeń, po kilka powtórzeń, z liczeniem przy trzymaniu pozycji. Lusterko pozwala dziecku zobaczyć, co robi jego buzia, a dorosłemu sprawdzić, czy ruch wychodzi symetrycznie.
- Usiądźcie prosto przed lusterkiem. W notatkach Amelii lusterko pomaga, gdy dziecko chce sobie „pomóc” zdrową stroną ust, a przy ćwiczeniach żucia stoi przy stole.
- Zacznij od pozycji spoczynkowej. Usta zamknięte, zęby się nie dotykają, czubek języka na górce za górnymi zębami, oddech nosem. Na kartach gadAI ta ramka ma tytuł „Gdzie jest język, kiedy nie mówimy?”.
- Pokaż ruch, potem niech dziecko go powtórzy. Najpierw Ty, potem dziecko, potem razem.
- Licz przy trzymaniu pozycji. Na przykład koci grzbiet trzymamy 3 sekundy, nadmuchane policzki do 10.
- Zamień ćwiczenie w historię. Dziecko nie „unosi języka”, tylko maluje sufit kajuty albo stuka drewnianą nogą pirata.
- Skończ, zanim dziecko się zmęczy. Lepiej wrócić jutro, niż ćwiczyć na siłę.
ASHA zwraca uwagę, że ćwiczenia wymagające świadomego pilnowania własnej buzi mogą być za trudne dla małych dzieci, bo nie mają jeszcze umiejętności samokontroli. Dlatego u przedszkolaka lepiej sprawdza się naśladowanie i zabawa niż długie tłumaczenie.
O tym, jak utrzymać chęć dziecka do ćwiczeń przez całe tygodnie, piszemy w tekście jak zmotywować dziecko do ćwiczeń logopedycznych.
Jakie ćwiczenia buzi i języka wybrać? Tabela według obszaru
Ćwiczenia buzi i języka wybiera się według obszaru, który u dziecka wymaga pracy, a ten obszar wskazuje diagnoza logopedyczna. Poniżej po cztery ćwiczenia na obszar, z nazwami i opisem z katalogu gadAI, zbudowanego z notatek logopedki z naszego zespołu.
| Obszar | Ćwiczenie | Jak wykonać |
|---|---|---|
| Przód języka | Kląskanie | Dziecko kląska językiem bez zmiany pozycji żuchwy. Jeśli nie umie, najpierw przy mocno przymkniętych ustach. |
| Przód języka | Czubek na górce i malowanie sufitu | Unosi szeroki czubek języka za górne zęby, trzyma go tam, a potem przesuwa język po podniebieniu w stronę gardła. |
| Przód języka | Winda z czubkiem języka | Czubek języka leży na górce za górnymi zębami, a dziecko powoli odwodzi i przywodzi żuchwę jak winda. |
| Przód języka | Stepowanie | Trzyma żuchwę nieruchomo i stuka szerokim czubkiem języka w górkę za górnymi zębami: la-la, ta-ta, da-da. |
| Tył języka | Koci grzbiet | Czubek języka za dolnymi zębami, tył języka uniesiony jak koci grzbiet, trzymamy 3 sekundy. |
| Tył języka | Kaszlanie | Szeroko otwarta buzia, czubek za dolnymi zębami, lekkie i krótkie „khe, khe”, potem coraz ciszej, aż zostanie samo k. |
| Tył języka | Dzięcioł | Dziecko stuka jak dzięcioł i powtarza „uk, uk”. |
| Tył języka | Pochrapywanie | Udaje, że śpi, i kilka razy pod rząd pochrapuje na wdechu. |
| Wargi | Buziaki | Wysuwa zaokrąglone, ściągnięte wargi do przodu i wysyła buziaki z cmoknięciem. |
| Wargi | Bezzębny dziadek | Zawija wargi na zęby jak dziadek bez zębów i mówi z tym zawinięciem „ba ba ba”, „pa pa pa”. |
| Wargi | Parskanie | Parska luźnymi wargami, raz bez głosu, raz z głosem. |
| Wargi | Mama śpiewa, tata gra | Nuci melodię z zamkniętymi ustami. |
| Policzki | Pompowanie policzków (balon) | Nadmuchuje oba policzki przy szczelnie zamkniętych ustach i trzyma, licząc do 10. |
| Policzki | Przelewanie powietrza | Nadmuchuje policzki i przelewa powietrze z jednego do drugiego, w lewo i w prawo. |
| Policzki | Rybka | Wciąga policzki do środka jak rybka i przytrzymuje. |
| Policzki | Policzki pod oporem | Nadmuchuje policzki, dorosły lekko naciska je palcami, a na koniec dziecko wypuszcza powietrze: pff! |
| Żuchwa | Huśtawka | Przesuwa żuchwę w prawo i w lewo spokojnym, płynnym ruchem. |
| Żuchwa | Sylaby wargowe (bom, mom, pom) | Powtarza „bom, mom, pom”, pilnując spokojnego, równego otwierania ust. |
| Żuchwa | Łapanie opłatka | Łapie dolną wargą kawałek opłatka, trzymając żuchwę stabilnie. |
| Żuchwa | Nie zgnieć paluszka | Nagryza rurki na zębach z włożonymi paluszkami tak, żeby ich nie złamać. Ćwiczenie z logopedą, z pomocami. |
Kilka uwag do tabeli. Kląskanie w katalogu gadAI jest obowiązkowe przy celu „pionizacja języka”, bo Amelia nazywa je jednym z najskuteczniejszych ćwiczeń pionizujących. Przy kaszlaniu robimy 4 serie po 2-3 kaszlnięcia, delikatnie, bez forsowania gardła. Dzięcioł mówi „uk”, a nie „auk”: bez „a” na początku tył języka pracuje mocniej.
Więcej ćwiczeń na sam przód języka znajdziesz w tekście o pionizacji języka, a na same wargi w tekście ćwiczenia warg.
Na co uważać przy gimnastyce buzi i języka?
Przy gimnastyce buzi i języka najczęstsze błędy to obrazek, który pokazuje inny ruch niż instrukcja, dublowanie tego samego ruchu i nagradzanie siły albo szybkości zamiast spokoju. Te zasady pochodzą z uwag Amelii do kart pracy z gadAI, które sprawdzała przed wydaniem.
- Obrazek pokazuje ten sam ruch co tekst. Przy pionizacji i przy k, g postać na obrazku nie ma wystawionego języka. Amelia pisała, że dziecko naśladuje obrazek, nie tekst, więc obrazek z językiem na dolnej wardze utrwala niską pozycję języka.
- W spoczynku „zęby się nie dotykają”. Nie „zęby rozsunięte”, bo dziecko przeczyta to jako „otwórz buzię”.
- Jeden ruch to jedno ćwiczenie na karcie. Pompowanie policzków i baloniki z chuchaniem to praktycznie to samo, więc nie dajemy obu naraz. To samo z kilkoma ćwiczeniami, które powtarzają „unieś język za górne zęby”.
- Wydech jest spokojny: powietrze wypuszczamy powoli i długo, najlepiej jako czynność w zabawie, np. przebicie balonika palcami.
- Gdy pracuje język, żuchwa stoi. W stepowaniu Amelia zamieniła „unieś język i powtarzaj” na „trzymaj żuchwę nieruchomo i stukaj czubkiem w górkę”.
- Przy jedzeniu i wodzie: mały kawałek, mały łyk. Dziecko siedzi prosto. Przy zasysaniu przez słomkę kawałki bibuły mają co najmniej 3×3 cm, żeby nie trafiły do gardła.
- Nie nagradzamy szybkości. Liczy się dokładny ruch, a nie kto pierwszy.
Czy ćwiczenia artykulacyjne bez mówienia wystarczą?
Ćwiczenia artykulacyjne bez mówienia nie wystarczą do poprawy wymowy: przegląd Cochrane z 2015 roku nie znalazł silnych dowodów, że takie ćwiczenia działają u dzieci z zaburzeniami dźwięków mowy, ani same, ani jako dodatek do terapii. Autorzy oparli się na 3 małych badaniach z poważnymi ograniczeniami, więc to brak dowodów, a nie dowód, że ćwiczenia szkodzą.
ASHA w materiałach o zaburzeniach miofunkcjonalnych radzi ostrożność przy używaniu samej terapii miofunkcjonalnej na błędy wymowy i rozważenie połączenia jej z ćwiczeniami artykulacji. Dlatego w ćwiczeniach z tabeli tyle jest sylab: stepowanie z la-la, ta-ta, bezzębny dziadek z „ba ba ba”, dzięcioł z „uk”. Ruch łączy się z dźwiękiem.
W notatkach Amelii pionizacja języka łączy się z głoskami t, d, n, l, a tył języka z k i g, więc to dobre głoski do sylab po ćwiczeniach. Jeśli celem jest konkretna głoska, przeczytaj też tekst o ćwiczeniach na głoskę r.
Jak zrobić z ćwiczeń zabawę w temacie dziecka?
Z ćwiczeń robi się zabawę, gdy każdy ruch dostaje miejsce w świecie, który dziecko zna: postać, przedmiot albo scenę, do której ten ruch pasuje wyglądem albo dźwiękiem. Sam ruch zostaje dokładnie taki, jak w katalogu, zmienia się tylko nazwa i historia.
Przykłady z kart, które oceniała Amelia:
| Ćwiczenie z katalogu | Temat dziecka | Nazwa w temacie |
|---|---|---|
| Kląskanie | piraci | Drewniana noga pirata stuka po pokładzie |
| Czubek na górce i malowanie sufitu | piraci | Malujemy sufit kajuty |
| Przelewanie powietrza | samochody | Zakręty |
| Rybka | samochody | Wąski bolid |
| Policzki pod oporem | samochody | Przebita opona |
Nazwa nie może sugerować innego ruchu. Amelia odrzuciła „Żółwia morskiego” przy malowaniu podniebienia, bo żółw kojarzy się z wysuwaniem głowy, czyli z wysuwaniem języka do przodu, a ćwiczenie jest o unoszeniu.
Zabawa działa też poza kartą. W gadAI na planszy gry zwykłe pola mają hasło „Buzia odpoczywa, policz do 5”, więc dziecko ćwiczy pozycję spoczynkową przez całą rozgrywkę, a gra trwa, aż wszyscy dojdą do mety. Kilka ćwiczeń z tabeli nadaje się też na krótką rozgrzewkę logopedyczną przed ćwiczeniem głosek, ale które, zależy od celu terapii.
Jak gadAI robi kartę z ćwiczeniami buzi i języka do druku?
gadAI robi kartę pracy w PDF z dwóch rzeczy: zainteresowania dziecka i celu terapii. Ćwiczenia model wybiera z katalogu zbudowanego z notatek logopedki, a nie wymyśla, i ubiera je w temat dziecka, z obrazkiem przy każdym ćwiczeniu.
Jak to wygląda na stronie głównej gadAI:
- Wpisujesz zainteresowanie dziecka, na przykład „piraci”, „traktory” albo „Spider-Man”.
- Wybierasz cel terapii. Do ćwiczeń buzi i języka pasują: „Pozycja spoczynkowa i pionizacja języka”, „Tył języka i zwarcie tylne”, „Pieczęć ustna: wargi i mięsień okrężny ust”, „Ściana policzka” oraz „Pozycja spoczynkowa i stabilizacja żuchwy”.
- Jeśli chcesz, w uwagach dopisujesz własne ćwiczenie, które musi być na karcie.
- Pobierasz PDF: 3 strony A4, czyli 2 strony ćwiczeń z obrazkami i gra planszowa. W opcjach możesz wybrać ćwiczenia z katalogu, samą grę albo zabawy.
- Czytasz kartę i drukujesz.
Obok karty dostajesz w aplikacji krótkie wyjaśnienie, czemu akurat te ćwiczenia i na co są. Kartę z AI zawsze czytasz przed wydrukiem: model potrafi się pomylić w słowie albo w nazwie, a obrazek z modelu graficznego warto obejrzeć pod kątem ruchu, który pokazuje.
Na razie gadAI jest darmowy. Bez konta zrobisz 1 kartę, z kontem 5 kart tygodniowo. Więcej o tym, jak łączyć gotowe pakiety, własne materiały i karty z AI, piszemy w tekście materiały do pracy logopedy.
Perspektywa autora
Jedna karta na jutrzejsze zajęcia
Pomyśl o dziecku, z którym masz zajęcia jutro, i o obszarze, nad którym pracujecie: przód języka, tył języka, wargi, policzki albo żuchwa. Wpisz w gadAI to, co dziecko lubi, wybierz cel i pobierz kartę. Przeczytaj ją, sprawdź, czy obrazki pokazują właściwy ruch, i wydrukuj. Dobór ćwiczeń pod to konkretne dziecko zostaje Twoją decyzją: karta jest po to, żeby ćwiczenia, które wybierzesz, dziecko chciało robić.
Źródła
- Lee, A. S.-Y., Gibbon, F. E. (2015). Non-speech oral motor treatment for children with developmental speech sound disorders. Cochrane Database of Systematic Reviews, CD009383: 3 badania, dzieci i młodzież w wieku 3-16 lat, brak silnych dowodów skuteczności ćwiczeń bez mówienia.
- ASHA Practice Portal: Orofacial Myofunctional Disorders: definicja zaburzeń miofunkcjonalnych, łączenie terapii miofunkcjonalnej z ćwiczeniami artykulacji, samokontrola u młodszych dzieci.
- Ćwiczenia i ich opisy: katalog ćwiczeń gadAI zbudowany z notatek Amelii (logopedki) z kursu terapii miofunkcjonalnej, z jej poprawkami do kart pracy.
Najczęściej zadawane pytania
Jakie są ćwiczenia buzi i języka dla dzieci?
Ćwiczenia buzi i języka dzielą się według tego, co ćwiczą: przód języka (np. kląskanie, winda z czubkiem języka), tył języka (koci grzbiet, dzięcioł z sylabą „uk”), wargi (buziaki, bezzębny dziadek), policzki (pompowanie, przelewanie powietrza) i żuchwę (huśtawka, sylaby bom, mom, pom). Które z nich da dziecku, decyduje logopeda po diagnozie.
Jak długo trzymać pozycję w ćwiczeniach buzi i języka?
W katalogu, na którym opiera się gadAI, koci grzbiet trzymamy 3 sekundy, nadmuchane policzki do 10, a przy przesuwaniu wody w buzi po 5 sekund w każdym miejscu. Liczba powtórzeń i częstotliwość to decyzja logopedy prowadzącego.
Czy ćwiczenia buzi i języka wystarczą, żeby dziecko poprawnie mówiło?
Same ćwiczenia bez mówienia nie mają mocnych dowodów skuteczności w leczeniu wad wymowy: przegląd Cochrane z 2015 roku nie znalazł na to silnych dowodów. ASHA radzi łączyć terapię miofunkcjonalną z ćwiczeniami artykulacji, gdy celem są błędy wymowy.
Gdzie znaleźć ćwiczenia buzi i języka do druku z obrazkami?
Można użyć gotowych pakietów PDF albo zrobić kartę w gadAI: wpisujesz zainteresowanie dziecka, wybierasz cel terapii (np. pionizacja języka, ściana policzka, żuchwa) i pobierasz kartę pracy w PDF z ćwiczeniami i obrazkami w temacie dziecka.
Ile kosztuje karta pracy z gadAI?
Na razie gadAI jest darmowy. Bez konta zrobisz 1 kartę, z kontem 5 kart tygodniowo.