Głoska r: ćwiczenia języka, wyrazy i karty pracy dla dziecka
Głoska r: ćwiczenia zaczynają się od usprawnienia czubka języka (unoszenia go za górne zęby i pracy oddzielnie od żuchwy), a dopiero potem r wchodzi w sylaby, wyrazy i zdania. Samo wywołanie r robi logopeda w gabinecie. Niżej znajdziesz, od czego zależy r, kiedy dziecko powinno je mówić, ćwiczenia przygotowujące z katalogu naszej logopedki, wyrazy z r w trzech pozycjach i to, jak zrobić kartę pracy na r w temacie, który dziecko lubi.
Krótko mówiąc:
- Przy r czubek języka drga, boki języka dotykają górnych zębów bocznych, a żuchwa stoi w miejscu. Do tego potrzebny jest sprawny, uniesiony język.
- Według polskich publikacji logopedycznych r powinno pojawić się u pięciolatka, a stabilizuje się głównie między 5. a 6. rokiem życia.
- Praca ma etapy: przygotowanie języka, wywołanie r przez logopedę, utrwalanie w sylabach, wyrazach i zdaniach.
- Ćwiczenia przygotowujące to między innymi stepowanie, ściąganie opłatka, mówienie z czubkiem języka i naleśnik. Dobiera je logopeda po diagnozie.
- gadAI robi kartę pracy na głoskę r w temacie dziecka, z wyrazami z r na początku, w środku i na końcu.
Spis treści
- Od czego zależy głoska r?
- Kiedy dziecko powinno mówić r?
- Jak wygląda praca nad głoską r krok po kroku?
- Głoska r: jakie ćwiczenia języka robić przed wywołaniem?
- Jak logopeda wywołuje głoskę r?
- Jakie wyrazy z głoską r ćwiczyć na początku, w środku i na końcu?
- Jak gadAI robi karty pracy na głoskę r?
- Perspektywa autora
- Zrób kartę na r przed następnymi zajęciami
- Źródła
- Najczęściej zadawane pytania
Od czego zależy głoska r?
Głoska r zależy przede wszystkim od sprawności czubka języka: musi się unieść i drgać, podczas gdy reszta języka i żuchwa trzymają stabilną pozycję. Magdalena Górszczyk opisuje to tak: przy r masa języka jest płaska i szeroka, boki dotykają górnych zębów trzonowych i dziąseł, a przednia część jest ruchliwa i wykonuje wibracje. Takie ruchy wymagają dużej sprawności i precyzji.
Jeśli język jest zbyt napięty, zbyt słaby albo ma krótkie wędzidełko, dziecko tych drgań nie zrobi i szuka zastępczego r. Wtedy drga języczek (r języczkowe, jedna z najczęstszych deformacji), nasada języka przy tylnej ścianie gardła (r gardłowe) albo wargi (r wargowe). Każda z tych odmian to rotacyzm właściwy, czyli dźwięk, którego nie ma w polskim systemie głosek.
W notatkach z kursu terapii miofunkcjonalnej, z których korzysta nasza logopedka, kłopoty z r łączą się też z funkcjami: nieprawidłowe połykanie i nieprawidłowe ułożenie żuchwy idą w parze z nieprawidłową wymową r. Górszczyk wymienia dysfunkcje połykania i oddychania wśród przyczyn braku pionizacji języka. Dlatego u dziecka z r języczkowym logopeda często patrzy szerzej: jak dziecko oddycha (o tym w tekście o oddychaniu przez usta u dziecka), jak połyka i gdzie trzyma język w spoczynku.
Kiedy dziecko powinno mówić r?
Dziecko powinno zacząć mówić r około 5. roku życia, a poprawna artykulacja r stabilizuje się głównie między 5. a 6. rokiem życia. Barbara Kamińska i Beata Siebert z Katedry Logopedii Uniwersytetu Gdańskiego piszą, że w wymowie pięciolatka powinny pojawić się głoski sz, ż, cz, dż oraz r. Górszczyk, powołując się na test artykulacyjny Ewy Krajny, podaje przedział 5-6 lat na stabilizację, i dodaje, że u części dzieci r pojawia się dopiero w pierwszej klasie.
Przed tym wiekiem zastępowanie r inną głoską bywa zwykłym etapem rozwoju. Co innego deformacja, czyli r języczkowe, gardłowe albo wargowe: tego się nie czeka, bo to nie etap rozwoju, tylko utrwalony zły wzorzec. Górszczyk ostrzega też przed jednym nawykiem dorosłych: dziecko zmuszane do powtarzania wyrazów z r, zanim jest gotowe, wprawia w drgania języczek, wargi albo policzki. Rotacyzm należy do wad wymowy najczęściej diagnozowanych u przedszkolaków (Famuła-Jurczak za Minczakiewicz).
Rodzicowi, który nie wie, czy już iść do logopedy, ta granica wieku daje tylko punkt odniesienia. Ocenę, czy r u dziecka to etap rozwoju, czy wada, robi logopeda.
Jak wygląda praca nad głoską r krok po kroku?
Praca nad głoską r zaczyna się od diagnozy, a potem idzie od przygotowania języka, przez wywołanie r, do utrwalania w sylabach, wyrazach i zdaniach. Kolejność wynika z tego, czego wymaga r: najpierw sprawny język, potem dźwięk.
- Diagnoza. Logopeda sprawdza, jak dziecko realizuje r, jak pracuje język i żuchwa, jak wygląda wędzidełko, połykanie i oddychanie.
- Przygotowanie języka. Ćwiczenia czubka i boków języka, unoszenia języka za górne zęby i oddzielania ruchów języka od żuchwy (lista niżej).
- Wywołanie r. Robi je logopeda w gabinecie, metodą dobraną do dziecka.
- Utrwalanie w sylabach. Krótkie sylaby z r i samogłoskami.
- Utrwalanie w wyrazach. Najpierw w jednej pozycji, potem w pozostałych: na początku wyrazu (nagłos), w środku (śródgłos) i na końcu (wygłos).
- Zdania i swobodna mowa. Wyliczanki, zdania z kilkoma r, opowiadanie historyjek.
Głoska r: jakie ćwiczenia języka robić przed wywołaniem?
Przed wywołaniem głoski r robi się ćwiczenia, które uczą unosić szeroki czubek języka za górne zęby, wzmacniają boki języka i oddzielają ruchy języka od żuchwy. Poniższe ćwiczenia logopedyczne na r pochodzą z notatek z kursu terapii miofunkcjonalnej i z katalogu ćwiczeń, który nasza logopedka ułożyła dla gadAI. W notatkach są przypisane wprost do głoski r, więc to ćwiczenia języka do głoski r w najprostszym sensie. Opisy są skrócone, a który zestaw dostaje dziecko, decyduje logopeda po diagnozie.
| Ćwiczenie | Jak się je robi | Co ćwiczy |
|---|---|---|
| Stepowanie | Dziecko trzyma żuchwę nieruchomo i stuka szerokim czubkiem języka w górkę za górnymi zębami w rytmie sylab: la-la, ta-ta, da-da. | Czubek i boki języka, oddzielanie ruchów języka od żuchwy |
| Ściąganie opłatka | Opłatek przykleja się do podniebienia za górnymi zębami, a dziecko zdejmuje go czubkiem języka. | Uniesiony czubek języka, przygotowanie do r |
| Mówienie z czubkiem języka | Dziecko unosi szeroki czubek za górne siekacze, zostawia go tam i mówi z językiem przyklejonym w tym miejscu. Najpierw samo utrzymanie, potem utrzymanie przy otwieraniu ust. | Masa języka, oddzielanie ruchów żuchwy i warg od języka |
| Mówienie z wklejonym językiem | Dziecko wkleja język (czubek albo cały) do podniebienia i mówi tak, jakby mówiło przez nos, otwierając usta. | Utrzymanie masy języka, oddzielanie warg i żuchwy od języka |
| Naleśnik | Język raz szeroki (szpatułka poziomo), raz wąski (szpatułka pionowo), z dotykaniem szpatułki. Szpatułkę można posmarować miodem. | Mięśnie poprzeczne i pionowe języka |
| Lis | Przy otwartych ustach i stabilnej żuchwie czubek języka wędruje od kącika do kącika (bez dotykania warg i zębów), potem szeroki czubek ląduje za górnymi zębami i dochodzi dźwięk. | Szerokie unoszenie czubka języka |
| Wklejanie boków języka | Na bokach języka leży rodzynka albo kawałek banana, a dziecko unosi język i wkleja boki przy górnych zębach bocznych. | Boki języka |
| Pułapka wodna | Mały łyk wody, język robi miseczkę i przykłada ją do podniebienia, dziecko otwiera i zamyka usta, zamyka zęby, uśmiecha się z rozchylonymi wargami i dopiero wtedy przełyka. | Zwarcia języka przy połykaniu |
Kilka uwag z katalogu. Lis wymaga już stabilnej żuchwy, a przy dużej trudności pomaga szpatułka ułożona poprzecznie albo dotyk w miejscu, gdzie język ma trafić. Przy stepowaniu czasem warto najpierw lekko przymknąć żuchwę i uwrażliwić miejsce, w które stuka czubek. Przy ćwiczeniach z jedzeniem i wodą obowiązuje zasada: mały kawałek, mały łyk, dziecko siedzi prosto.
Część tych ćwiczeń służy też pionizacji języka, bo r stoi na tym samym fundamencie co t, d, n i l. Więcej o samej pionizacji piszemy w tekście pionizacja języka: ćwiczenia, a o ćwiczeniach dla młodszych dzieci w tekście o ćwiczeniach buzi i języka.
Jak logopeda wywołuje głoskę r?
Wywołanie głoski r robi logopeda w gabinecie, metodą dobraną do konkretnego dziecka, i dlatego nie opisujemy tu technik krok po kroku. W literaturze logopedycznej metody uzyskiwania nowej głoski dzieli się na mechaniczne (ułożenie narządów mowy za pomocą sondy, szpatułki albo palca), substytucyjne (wyprowadzanie dźwięku z głoski pomocniczej) i mieszane. Wybór zależy od tego, jak dziecko mówi teraz i jak sprawny jest jego język.
Rodzic w tym etapie ma inną rolę: robi z dzieckiem ćwiczenia przygotowujące zalecone przez logopedę i nie wymusza r w wyrazach. Ewa Biłas-Pleszak opisuje terapię sześciolatka, u którego dźwięki podobne do r pojawiały się stopniowo, zanim przyszła poprawna wymowa.
Jakie wyrazy z głoską r ćwiczyć na początku, w środku i na końcu?
Wyrazy z głoską r ćwiczy się w trzech pozycjach: z r na początku wyrazu (nagłos), w środku (śródgłos) i na końcu (wygłos). Na kartach gadAI, zgodnie z ustaleniem naszej logopedki, wyrazy na r nie zawierają l, bo na kartach do głosek nie mieszamy głosek z tej samej grupy.
Przykładowe wyrazy z r bez l:
| Na początku (nagłos) | W środku (śródgłos) | Na końcu (wygłos) |
|---|---|---|
| rak | baran | ser |
| ryba | korona | tor |
| rower | kura | pomidor |
| ręka | góra | komputer |
| rakieta | koparka | dinozaur |
| rura | Marek | motor |
To zwykłe słowa, nie zestaw terapeutyczny. Logopeda wybiera z nich te, które pasują do etapu dziecka, a resztę zostawia na później. Dziecko łatwiej powtarza wyrazy, które coś dla niego znaczą: przedszkolak od dinozaurów chętniej powie „dinozaur” i „raptor” niż „rura”. O tym, jak zainteresowania dziecka pomagają w ćwiczeniach, piszemy w tekście jak zmotywować dziecko do ćwiczeń logopedycznych.
Jak gadAI robi karty pracy na głoskę r?
gadAI robi kartę pracy na głoskę r z dwóch rzeczy: celu „Głoska r” i zainteresowania dziecka, na przykład dinozaurów, piratów albo wyścigówek. Wynik to plik PDF gotowy do wydruku, w którym ćwiczenia, obrazki i wyrazy są w świecie dziecka.
Co jest na karcie:
- ćwiczenia języka wybrane z katalogu naszej logopedki, a nie wymyślone przez AI, ubrane w temat dziecka; sam ruch zostaje taki jak w katalogu,
- sylaby i wyrazy z r na początku, w środku i na końcu, bez l,
- ramka „Gdzie jest język, kiedy nie mówimy?” o pozycji spoczynkowej języka,
- gra planszowa, a w opcjach dodatkowe zabawy,
- w aplikacji krótkie wyjaśnienie dla logopedy, czemu akurat te ćwiczenia.
Kartę robisz na stronie głównej gadAI. Na razie gadAI jest darmowy: bez konta zrobisz 1 kartę, z kontem 5 kart tygodniowo. Treść karty pisze model językowy, więc zawsze czytasz ją przed wydrukiem i poprawiasz, co nie pasuje. Ćwiczenia z karty nie zastępują diagnozy: zestaw dla konkretnego dziecka dobiera logopeda.
Perspektywa autora
Zrób kartę na r przed następnymi zajęciami
Pomyśl o dziecku, z którym utrwalasz r, i o tym, czym żyje w tym tygodniu. Wpisz to w gadAI, wybierz cel „Głoska r” i pobierz kartę. Przeczytaj ją, sprawdź wyrazy i ćwiczenia, popraw, co trzeba, i wydrukuj. Dziecko dostaje te same ćwiczenia języka, ale w historii o swoim bohaterze, a wyrazy z r biorą się z jego świata.
Źródła
- Górszczyk, M. Zaburzenia logopedyczne u dzieci w wieku przedszkolnym a specyficzne trudności w czytaniu i pisaniu. Pedagogika Przedszkolna i Wczesnoszkolna: artykulacja r, rodzaje rotacyzmu, stabilizacja r między 5. a 6. rokiem życia (za E. Krajną), przyczyny rotacyzmu.
- Kamińska, B., Siebert, B. (2012). Podstawy rozwoju mowy u dzieci. Forum Medycyny Rodzinnej, 6(5), 236-243: r w wymowie dzieci 5-letnich.
- Biłas-Pleszak, E. (2013). Studium przypadku dziecka w wieku przedszkolnym ze zdiagnozowanym rotacyzmem właściwym. W: K. Węsierska, A. Podstolec (red.), W świecie logopedii. T. 2, s. 73-96. Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego: r jako głoska opanowywana późno, terapia sześciolatka.
- Famuła-Jurczak, A. (2020). (Nie) obecni rodzice w terapii logopedycznej dziecka w wieku przedszkolnym. Studia Paedagogica 13. DOI: 10.24917/22992103.13.11: rotacyzm wśród najczęściej diagnozowanych wad, podział metod uzyskiwania głoski.
Najczęściej zadawane pytania
Jakie ćwiczenia przygotowują do głoski r?
Do głoski r przygotowują ćwiczenia sprawności czubka i boków języka oraz oddzielania ruchów języka od żuchwy, na przykład stepowanie, ściąganie opłatka, mówienie z czubkiem języka i naleśnik. Zestaw dobiera logopeda po diagnozie.
W jakim wieku dziecko mówi r?
Głoska r pojawia się u dzieci późno. Według polskich publikacji logopedycznych powinna się pojawić w mowie pięciolatka, a jej poprawna artykulacja stabilizuje się głównie między 5. a 6. rokiem życia. U części dzieci pojawia się dopiero w pierwszej klasie.
Czy rodzic może sam wywołać głoskę r?
Wywołanie głoski r należy do logopedy. Zmuszanie dziecka do powtarzania wyrazów z r, zanim jest na to gotowe, może sprawić, że zamiast czubka języka zacznie drgać języczek albo wargi, a takie r trzeba potem poprawiać.
Dlaczego na karcie do r nie ma wyrazów z l?
Tak ustaliła logopedka współtworząca gadAI: na kartach do głosek wyrazy nie zawierają innych głosek z tej samej grupy, a przy r oznacza to wyrazy bez l. Dzięki temu w każdym wyrazie dziecko skupia się na jednej z tych głosek.
Czy gadAI robi karty pracy na głoskę r?
Tak. W gadAI wybierasz cel „Głoska r”, wpisujesz zainteresowanie dziecka i dostajesz kartę w PDF z ćwiczeniami języka, sylabami i wyrazami z r w temacie dziecka. Kartę czytasz przed wydrukiem.