Ćwiczenia oddechowe dla dzieci: nos, przepona i długi wydech

Ćwiczenia oddechowe dla dzieci w logopedii dzielą się na trzy grupy: ćwiczenia oddechu spoczynkowego przez nos, ćwiczenia toru oddechowego (oddech przeponowy) i ćwiczenia wydłużające wydech, potrzebny do mówienia. Każda grupa ma inny cel, inne pomoce i inne zabawy, a o tym, od której zacząć, decyduje logopeda po diagnozie. Niżej znajdziesz, czym te rodzaje oddechu się różnią, konkretne ćwiczenia z katalogu naszej logopedki w podziale na grupy, zasady, które chronią dziecko przed przemęczeniem i hiperwentylacją, oraz sposób na kartę z ćwiczeniami w temacie, który dziecko lubi.

---

Krótko mówiąc:

• W spoczynku dziecko powinno oddychać nosem, przy zamkniętych ustach, a wdech jest wtedy nieco krótszy od wydechu.
• W mowie wdech jest szybki i krótki (nosem i ustami), a wydech długi, więc ćwiczenia mowne skupiają się na kontrolowanym wydechu.
• Oddech przeponowy u dziecka to oddech spokojny, nosowy i dolnożebrowy, a nie „głęboki” czy „mocny”.
• Wydłużamy wydech bez napięcia: najpierw mierzymy, ile trwa wydech dziecka, i pracujemy na połowie tego czasu, w seriach po 3-5 powtórzeń z przerwą.
• gadAI robi kartę pracy w PDF z ćwiczeniami oddechowymi w temacie zainteresowań dziecka, a na razie jest darmowy.

---

Spis treści

• Po co ćwiczenia oddechowe w logopedii?
• Jakie są rodzaje oddechu u dziecka?
• Ćwiczenia oddechowe dla dzieci na oddychanie nosem
• Jak ćwiczyć oddech przeponowy u dziecka?
• Jakie są ćwiczenia wydłużające wydech?
• Jak prowadzić ćwiczenia oddechowe, żeby nie przesadzić?
• Jak zrobić z oddychania zabawę dla przedszkolaka?
• Co może trafić na kartę z ćwiczeniami oddechowymi do druku?
• Jak gadAI robi kartę z ćwiczeniami oddechowymi?
• Perspektywa autora
• Zrób kartę oddechową na najbliższe zajęcia
• Źródła
• Najczęściej zadawane pytania

Po co ćwiczenia oddechowe w logopedii?

Ćwiczenia oddechowe w logopedii są potrzebne, bo sposób oddychania wpływa na pozycję warg, języka i żuchwy w spoczynku, na połykanie i na to, czy dziecku starcza powietrza na całe zdanie. Oddech jest jedną z czynności biologicznych narządu żucia, obok ssania, połykania i jedzenia, więc w terapii miofunkcjonalnej pracuje się nad nim razem z resztą.

Prawidłowe oddychanie zależy od kilku warunków naraz: dobrego napięcia mięśni, prawidłowych pozycji spoczynkowych warg, języka i żuchwy, budowy twarzoczaszki, drożności górnych dróg oddechowych i nawyku. Jeśli któryś z nich nie działa, dziecko łatwo przechodzi na oddech ustami. Oddychanie przez usta opisujemy osobno i dokładniej w tekście oddychanie przez usta u dziecka. Tutaj skupiamy się na samych ćwiczeniach.

Oddech ma znaczenie także poza gabinetem. W przeglądzie systematycznym Ribeiro i współpracowników z 2016 roku 8 z 10 badań dzieci w wieku 7-11 lat wykazało częstsze trudności w nauce u dzieci oddychających ustami niż u tych, które oddychają nosem. Autorzy zaznaczają, że jakość badań była nierówna, więc to związek, a nie dowód przyczyny.

Jakie są rodzaje oddechu u dziecka?

U dziecka rozróżniamy oddech spoczynkowy (fizjologiczny, statyczny), który odbywa się nosem, i oddech dynamiczny (mowny), w którym powietrze wchodzi i nosem, i ustami. Osobna sprawa to tor oddychania, czyli to, która część ciała pracuje: górna część klatki, brzuch czy przepona z dolnymi żebrami.

Przy torze oddychania wyróżnia się trzy typy. Oddychanie piersiowe angażuje tylko górę klatki piersiowej i unosi barki, jest mało efektywne i niekorzystne dla głosu. Oddychanie brzuszne daje nadmierny ruch brzucha. Oddychanie przeponowe wykorzystuje płuca najpełniej: klatka unosi się i rozszerza na boki, a przepona pracuje najmocniej. Ćwiczenia na ten tor są w gadAI pod celem „Ćwiczenia na przeponę”.

Nos filtruje powietrze, nawilża je i ogrzewa. W nosie i zatokach powstaje też tlenek azotu: w badaniu Weitzberga i Lundberga z 2002 roku jego stężenie w nosie było około 15 razy wyższe przy nuceniu niż przy cichym wydechu. Do bzyczenia z zamkniętymi ustami wrócimy przy oddechu trzmiela.

Ćwiczenia oddechowe dla dzieci na oddychanie nosem

Ćwiczenia oddechowe dla dzieci na oddychanie nosem uczą, że nos jest domyślną drogą powietrza w spoczynku, i pozwalają dziecku ten oddech poczuć. Zaczyna się od udrożnienia nosa: jeśli jest zatkany, żadne ćwiczenie nie wyjdzie.

Ćwiczenia z katalogu naszej logopedki w tej grupie:

• Udrażnianie nosa. Dziecko robi baloniki z policzków, zatyka nos i porusza głową. Robi się to przed ćwiczeniami oddechowymi, szczególnie przy alergii, astmie albo katarze.
• Oddech trzmiela. Dziecko zatyka uszy kciukami, kładzie palce na powiekach, skrzydełkach nosa i kącikach ust, oddycha nosem i bzyczy z zamkniętymi ustami. Potem mówi, gdzie czuło wibrację. U małych dzieci wystarczą kciuki w uszach i palce na skrzydełkach nosa.
• Zgadnij zapach. Z zasłoniętymi oczami dziecko wącha nosem przyprawy, owoce, warzywa czy kwiaty i zgaduje, co to.
• Dmuchanie świeczki nosem. Raz jedną dziurką, raz drugą, raz obiema. Przydaje się też do nauki wydmuchiwania nosa.
• Flecik do nosa. Gra się wyłącznie nosem.
• Ustka z wiatraczkiem. Od razu słychać, którędy dziecko oddycha. Ustnik ma być między wargami, a nie zagryziony.
• [mmm] zamiast „zamknij usta”. Gdy dziecko ma otwarte usta, logopeda mówi [mmm], a dziecko odpowiada tym samym i przy okazji zamyka usta. Bez upominania.

Do tej grupy należą też ćwiczenia na tolerancję dwutlenku węgla, jak baloniki z zatkanym nosem. Według poprawek naszej logopedki robi się je tylko z logopedą, nigdy z kartki, bo dziecko nie może wstrzymywać oddechu tak długo, że potem łapie powietrze ustami.

Jak ćwiczyć oddech przeponowy u dziecka?

Oddech przeponowy u dziecka ćwiczy się spokojnie, nosem i w pozycji leżącej albo siedzącej, tak żeby dziecko poczuło ruch dolnych żeber i brzucha, a barki zostały nisko. Nie uczymy oddechu „głębokiego”: na kartach gadAI nie ma słów „głęboko”, „mocno” ani „najdłużej, jak potrafisz”.

Przepona jest głównym mięśniem oddechowym. Przy wdechu kurczy się, spłaszcza i obniża, więc płuca mają więcej miejsca. Przy wydechu rozkurcza się i unosi. Dziecko zwykle nie wie, że ma coś takiego, dlatego pomaga dotyk i obraz.

Ćwiczenia z tej grupy, od najprostszych:

1. Oddech 4 oceanów. Dziecko leży z ugiętymi kolanami. Oddycha w czterech fazach: wdech, przerwa, wydech, przerwa, zaczynając od 3-5 sekund na fazę. Ręka logopedy na klatce pokazuje, co robimy. Później można wydłużyć, na przykład wdech 5 sekund, wydech 7.
2. Ręka na klatce rodzica. Dziecko kładzie dłoń na klatce spokojnie oddychającego dorosłego i dopasowuje do niego tempo. Dobre zadanie do domu, jeśli rodzic sam dobrze oddycha.
3. Brzuch na piłce. Dziecko leży brzuchem na dużej piłce gimnastycznej, ręce luźne, i oddycha nosem. Brzuch oparty o piłkę przenosi ruch oddechowy na boki i plecy.
4. Kot i krowa. W klęku podpartym koci grzbiet z wdechem, odgięcie z wydechem. Przy przeprostach w stawach łokcie i kolana lekko ugięte.
5. Rośniemy w siadzie na kokardkę. Przy wdechu dziecko wydłuża kręgosłup, barki zostają nisko, przy wydechu się nie garbi.

Dwa ćwiczenia robi wyłącznie logopeda: dłonie na dolnych żebrach, które pomagają im się ściągnąć przy wydechu, i docisk klatki w okolicy mostka, który blokuje wdech szczytami płuc. Z dziećmi z reguły nie pracuje się nad torem oddychania na stojąco.

Jakie są ćwiczenia wydłużające wydech?

Ćwiczenia wydłużające wydech uczą dziecko wypuszczać powietrze spokojnie, powoli i długo, bez spinania się, bo taki wydech jest potrzebny do płynnej, dłuższej wypowiedzi. To ćwiczenia oddechu dynamicznego, w gadAI pod celem „Oddech dynamiczny: długi, kontrolowany wydech”.

Ćwiczenia z katalogu w tej grupie:

• Trąbka urodzinowa. Wydech ustami tak, żeby trąbka się rozwinęła i chwilę tak została. Spokojnie, delikatnie, bez nadymania policzków.
• Bańki mydlane. Usta w dzióbek, a bańki wychodzą tylko bez śliny, więc dziecko musi wcześniej przełknąć.
• Zamglone lusterko. Powolny wydech na lusterko i oglądanie pary. Ślad można obrysować pisakiem.
• Winogrono i rodzynka. Dziecko „wydmuchuje” na lusterku jak największe winogrono, a potem żuje rodzynki z zamkniętymi ustami.
• Dmuchanie z [u]. Wargi jak do [u] i długi, spokojny strumień powietrza. To ćwiczenie warg i oddechu, nie policzków.
• Gwizdki i kazoo. Gwizdek raz krótko, raz dłużej. Do kazoo dziecko nuci melodię, czyli łączy wydech z głosem.
• Parskanie. Luźne wargi, raz bez głosu, raz z głosem.
• Lax Vox. Rurka 30-50 cm o średnicy około 1 cm, zanurzona w wodzie. Dziecko siedzi wyprostowane, bierze spokojny wdech nosem i robi długi wydech z głosem przez rurkę, z luźnymi policzkami. Warianty: przedłużone [u], nucenie melodii, mówienie słów do rurki i zgadywanie, co padło.

Jak prowadzić ćwiczenia oddechowe, żeby nie przesadzić?

Ćwiczenia oddechowe prowadzi się krótko, w spokojnym tempie i bez rywalizacji o to, kto dłużej wytrzyma, bo zbyt wiele mocnych oddechów pod rząd grozi hiperwentylacją, a wydech „do końca” uczy napięcia. Te zasady pochodzą z poprawek, które nasza logopedka wprowadziła do kart gadAI.

Kolejność, która porządkuje zajęcia:

1. Sprawdź nos. Jeśli jest zatkany, najpierw udrożnienie albo wydmuchanie.
2. Ustaw ciało. Dobra pozycja wydłuża oddech. Przy siadzie na kokardkę pomaga klin z ręcznika pod pupę, a przy dziecku, które się kładzie, siad na skraju krzesła i podnóżek.
3. Zmierz wydech. Sprawdź, ile trwa wydech dziecka, i pracuj na połowie tego czasu, a nie „jak najdłużej”.
4. Dawkuj. 3-5 powtórzeń ćwiczenia z oddechem, potem przerwa.
5. Obserwuj. Gdy pojawia się napięcie, ciężki oddech albo dziecko łapie powietrze ustami, skracasz.
6. Nie dziw się ziewaniu. Po ćwiczeniach oddechu dynamicznego dziecko często ziewa i wzdycha, bo czuje nowy sposób oddychania.

Jak zrobić z oddychania zabawę dla przedszkolaka?

Ćwiczenia oddechowe dla dzieci przedszkolnych działają najlepiej, gdy wydech jest czynnością w zabawie, a nie poleceniem „zrób długi wydech”. Zamiast „miękki wydech” lepiej napisać „przebij balon palcami: pff!” albo „dmuchnij tak, żeby wiatraczek się kręcił”.

W katalogu jest kilka gotowych zabaw. Ślimak: dziecko wydycha powietrze tak długo, jak długo wodzi palcem po spirali. Kropki i kreski: kreska to długi wydech, kropka to pauza albo krótki wydech, a ze starszymi dziećmi można przejść na alfabet Morse’a. Lew i gazela i Autobus uczą rytmu wdech, wydech, przerwa, ale ponieważ jest w nich chwila bez oddechu, robi się je tylko z logopedą.

Dalej działa to samo, co przy każdym innym ćwiczeniu: jeśli dziecko kocha dinozaury, ślimak może być śladem dinozaura w błocie, a bańki jajami, które wylatują z gniazda. Dlaczego temat dziecka tak mocno wpływa na jego chęć do pracy, piszemy w tekście jak zmotywować dziecko do ćwiczeń logopedycznych.

Co może trafić na kartę z ćwiczeniami oddechowymi do druku?

Na kartę z ćwiczeniami oddechowymi do druku trafiają ćwiczenia, które dziecko zrobi bezpiecznie z kartką przed sobą: dmuchanie, wąchanie, ślimak, ćwiczenia w pozycji leżącej czy na piłce. Nie trafiają na nią ćwiczenia ze wstrzymywaniem oddechu ani te, które wykonuje dłoń logopedy.

Kartę, nawet najładniejszą, przed wydrukiem czytasz od początku do końca. Ćwiczenia dobiera logopeda do konkretnego dziecka po diagnozie, a nie do tematu karty.

Jak gadAI robi kartę z ćwiczeniami oddechowymi?

gadAI robi kartę z ćwiczeniami oddechowymi z dwóch rzeczy, które wpisujesz na stronie głównej: zainteresowania dziecka i celu terapii. Przy oddechu masz trzy cele do wyboru: „Oddychanie nosem: oddech spoczynkowy”, „Ćwiczenia na przeponę” i „Oddech dynamiczny: długi, kontrolowany wydech”.

Jak to wygląda w praktyce:

• model nie wymyśla ćwiczeń, tylko wybiera je z katalogu zbudowanego z notatek naszej logopedki, tego samego, z którego pochodzą ćwiczenia w tym tekście,
• karta ma 3 strony A4: 2 strony ćwiczeń z obrazkami w temacie dziecka i grę planszową, a w opcjach możesz wybrać same ćwiczenia, samą grę albo zabawy,
• w polu „uwagi” dopiszesz własne ćwiczenie, które musi znaleźć się na karcie,
• w aplikacji dostajesz wyjaśnienie, czemu akurat te ćwiczenia,
• na każdej karcie jest ramka „Buzia odpoczywa”: usta zamknięte, zęby się nie dotykają, czubek języka na górce za górnymi zębami, oddech nosem.

Treść pisze model językowy, więc przed wydrukiem kartę czytasz i poprawiasz, co trzeba. Na razie gadAI jest darmowy: bez konta zrobisz 1 kartę, z kontem 5 tygodniowo.

Perspektywa autora

Zrób kartę oddechową na najbliższe zajęcia

Pomyśl o dziecku, z którym pracujesz nad oddechem, i o tym, o czym ostatnio opowiadało: o koparkach, o kosmosie, o kotach. Wpisz to w gadAI, wybierz jeden z trzech celów oddechowych i pobierz kartę. Przeczytaj ją, sprawdź, czy ćwiczenia pasują do etapu terapii tego dziecka, i wydrukuj. Jeśli dziecko pracuje też nad wargami, zajrzyj do tekstu o ćwiczeniach warg, bo te dwa cele często idą w parze.

Źródła

Ćwiczenia, ich wykonanie i zasady dawkowania pochodzą z notatek kursowych naszej logopedki (terapia miofunkcjonalna) i z jej poprawek do kart gadAI. Liczby z badań pochodzą z dwóch źródeł:

• Ribeiro, G. C. A., dos Santos, I. D., Santos, A. C. N., Paranhos, L. R., César, C. P. H. A. R. (2016). Influence of the breathing pattern on the learning process: a systematic review of literature. Brazilian Journal of Otorhinolaryngology, 82(4), 466-478: 10 badań dzieci w wieku 7-11 lat, w 8 z nich częstsze trudności w nauce u dzieci oddychających ustami.
• Weitzberg, E., Lundberg, J. O. N. (2002). Humming greatly increases nasal nitric oxide. American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine, 166(2), 144-145: około 15-krotny wzrost tlenku azotu w nosie przy nuceniu w porównaniu z cichym wydechem.

Najczęściej zadawane pytania

Jakie ćwiczenia oddechowe są dobre dla przedszkolaka?

Dla przedszkolaka najlepiej sprawdzają się ćwiczenia podane jako zabawa: bańki mydlane, zamglone lusterko, ślimak, po którym wodzi się palcem w czasie wydechu, oddech trzmiela czy zgadywanie zapachów nosem. Które z nich i w jakiej kolejności, ustala logopeda po diagnozie.

Jak nauczyć dziecko oddychania przeponą?

Oddech przeponowy u dziecka ćwiczy się w spokojnym tempie, nosem, zwykle na leżąco albo na siedząco, z ręką dorosłego, która pokazuje, gdzie ma się poruszać ciało. Nie chodzi o głęboki ani mocny oddech, tylko o spokojny ruch dolnych żeber i brzucha, przy nisko opuszczonych barkach.

Ile czasu dziennie ćwiczyć oddech z dzieckiem?

Czas ustala logopeda prowadzący terapię. W notatkach kursowych naszej logopedki przy oddechu 4 oceanów pada optymalnie 5 minut w domu, a przy Lax Vox do 10 minut, z przerwami między powtórzeniami.

Czy ćwiczenia oddechowe pomagają, gdy dziecko oddycha przez usta?

Ćwiczenia oddechu nosowego są częścią terapii dziecka, które oddycha przez usta, ale najpierw trzeba sprawdzić, czy nos jest drożny. Gdy nos jest stale zatkany, pierwszy krok należy do lekarza.

Czy są darmowe ćwiczenia oddechowe do druku?

Tak, w gadAI kartę z ćwiczeniami oddechowymi zrobisz na razie za darmo: bez konta jedną, z kontem 5 tygodniowo. Wpisujesz zainteresowanie dziecka, wybierasz cel (oddech nosowy, przepona albo długi wydech) i pobierasz PDF.

Rekomendacje

• Zrób kartę z ćwiczeniami oddechowymi w temacie zainteresowań dziecka
• Oddychanie przez usta u dziecka: przyczyny i co dalej
• Materiały do pracy logopedy: jak je przygotować i oszczędzić czas