Oddychanie przez usta u dziecka: przyczyny, skutki i co z tym zrobić
Oddychanie przez usta u dziecka to prawie zawsze objaw, a nie osobny problem: najczęściej stoi za nim alergiczny nieżyt nosa albo przerośnięty migdałek gardłowy, dlatego pierwszy krok to laryngolog, a dopiero potem logopeda. Gdy nos jest drożny, a otwarta buzia zostaje z przyzwyczajenia, logopeda uczy dziecko oddechu torem nosowym i domykania ust. Niżej opisujemy przyczyny, skutki dla zgryzu, mowy i snu, objawy, po których rozpoznasz problem, oraz ćwiczenia, od których zaczyna się terapia.
Krótko mówiąc:
- W badaniu Abreu i współpracowników (193 dzieci w wieku 3-9 lat oddychających przez usta) alergiczny nieżyt nosa miało 81,4% dzieci, a powiększony migdałek gardłowy 79,2%.
- Przegląd 10 badań (1358 dzieci) z 2021 roku wykazał u dzieci oddychających przez usta szczękę i żuchwę ustawione bardziej ku tyłowi i obrócone w dół.
- Amerykańska Akademia Pediatrii zaleca pytać każde dziecko o chrapanie, a przy przerośniętych migdałkach pierwszym leczeniem bezdechu jest ich usunięcie.
- Ćwiczenia nie zastąpią leczenia przyczyny. Logopeda wchodzi, gdy laryngolog da zielone światło do pracy nad torem nosowym.
- gadAI robi kartę pracy z ćwiczeniami oddychania nosem w temacie, który dziecko lubi, a na razie jest darmowy.
Spis treści
- Czym jest oddychanie przez usta u dziecka?
- Jakie są przyczyny oddychania przez usta?
- Jak rozpoznać, że dziecko oddycha przez usta?
- Jakie są skutki oddychania przez usta?
- Oddychanie przez usta podczas snu: kiedy iść do lekarza?
- Jak wygląda leczenie oddychania przez usta krok po kroku?
- Jak nauczyć dziecko oddychać nosem?
- Jak gadAI pomaga w ćwiczeniach oddychania nosem?
- Perspektywa autora
- Karta na następne zajęcia
- Źródła
- Najczęściej zadawane pytania
Czym jest oddychanie przez usta u dziecka?
Oddychanie przez usta u dziecka to sytuacja, w której dziecko w spoczynku, czyli gdy nie mówi i nie je, wciąga i wypuszcza powietrze ustami zamiast nosem. Prawidłowy oddech spoczynkowy idzie torem nosowym: jest spokojny, regularny, niewidoczny i niesłyszalny.
W spoczynku usta powinny być delikatnie zamknięte na całej długości, zęby się nie dotykają, a język leży przy podniebieniu. Logopedzi nazywają zamknięte wargi pieczęcią ustną, bo od niej zależy, czy oddychanie, połykanie i żucie przebiegają prawidłowo. Oddychanie ustami przy katarze nikogo nie dziwi. Problemem jest otwarta buzia jako stan stały, w dzień i w nocy.
Jakie są przyczyny oddychania przez usta?
Najczęstsze przyczyny oddychania przez usta to alergiczny nieżyt nosa i powiększony migdałek gardłowy, czyli przeszkody, które utrudniają przepływ powietrza przez nos. W badaniu Abreu i współpracowników z Brazylii dzieci oddychające ustami miały alergiczny nieżyt nosa w 81,4% przypadków, a powiększony migdałek gardłowy w 79,2% (w RTG). Powiększone migdałki podniebienne miało 12,6% dzieci, a skrzywioną przegrodę nosa tylko 1%.
Te przyczyny często występują razem, więc jedno dziecko może mieć i alergię, i przerośnięty migdałek. Oprócz nich oddychanie przez usta mogą podtrzymywać:
- wady zgryzu i budowy twarzy,
- obniżone albo wzmożone napięcie mięśni wokół ust,
- zaburzenia miofunkcjonalne, na przykład zbyt słabe wargi, żeby utrzymać buzię zamkniętą,
- parafunkcje, takie jak ssanie kciuka czy długie używanie smoczka,
- nawyk, który został po wyleczonej przyczynie.
Ostatni punkt łatwo przeoczyć. Dziecko, które przez dwa lata oddychało ustami przez przerośnięty migdałek, często oddycha tak dalej po zabiegu, bo mięśnie i ciało przyzwyczaiły się do otwartej buzi. Dlatego w wywiadzie logopedzi pytają, co było pierwsze: kłopoty z nosem czy otwarte usta, oraz czy dziecko często chorowało, miało infekcje uszu i było u alergologa albo laryngologa.
Jak rozpoznać, że dziecko oddycha przez usta?
Dziecko oddycha przez usta, jeśli w spoczynku ma rozchylone wargi, śpi z otwartą buzią, chrapie albo budzi się ze śliną na poduszce. Najwięcej widać w nocy, dlatego logopeda często prosi rodziców o zdjęcie śpiącego dziecka.
W badaniu Abreu rodzice dzieci oddychających ustami najczęściej zgłaszali:
| Objaw | Odsetek dzieci |
|---|---|
| spanie z otwartymi ustami | 86% |
| chrapanie | 79% |
| swędzenie nosa | 77% |
| ślinienie na poduszkę | 62% |
| niespokojny sen | 62% |
| zatkany nos | 49% |
| rozdrażnienie w ciągu dnia | 43% |
W dzień zwróć uwagę na to, czy dziecko ma otwartą buzię przy oglądaniu bajki albo zabawie, czy często pociąga nosem, wzdycha i ziewa i czy dolna warga jest opuszczona. W gabinecie logopeda robi prosty test zamglenia: przykłada lusterko pod nos i patrzy, czy przy wydechu zaparowuje. Niektóre dzieci na prośbę w ogóle nie potrafią zrobić wydechu nosem, co też jest ważną informacją.
Jakie są skutki oddychania przez usta?
Skutki oddychania przez usta u dziecka dotyczą przede wszystkim rozwoju twarzy i zgryzu, wymowy oraz snu. Większość danych pochodzi z badań obserwacyjnych, więc pokazują one związek, a nie dowód, że to otwarta buzia jest jedyną przyczyną.
| Obszar | Co pokazują badania |
|---|---|
| Twarz i zgryz | Przegląd Zhao i współpracowników (10 badań, 1358 dzieci): szczęka i żuchwa cofnięte i obrócone w dół, bardziej stroma płaszczyzna zgryzu, węższe drogi oddechowe. Autorzy oceniają jakość dowodów jako niską, bo to badania obserwacyjne. |
| Mowa | Badanie Alhazmiego (498 dzieci w wieku 9-17 lat oddychających ustami): zaburzenia mowy miało 81,7%, najczęściej seplenienie międzyzębowe (36,1%). Badanie nie miało grupy dzieci oddychających nosem do porównania. |
| Sen | Wytyczne Amerykańskiej Akademii Pediatrii łączą chrapanie i przerośnięte migdałki z obturacyjnym bezdechem sennym u dzieci. |
Dlaczego wymowa? Przy otwartej buzi język zwykle leży nisko i do przodu zamiast przy podniebieniu. Taki język nie uczy się unosić czubka, a od tego zależą głoski l, r, sz, ż, cz, dż, t, d, n. Często idzie za tym też nieprawidłowe połykanie z wsuwaniem języka między zęby, które może dawać seplenienie międzyzębowe. O tym piszemy więcej w tekstach o połykaniu infantylnym i o ćwiczeniach pionizacji języka.
Oddychanie przez usta podczas snu: kiedy iść do lekarza?
Oddychanie przez usta podczas snu wymaga wizyty u lekarza, gdy dziecko chrapie, ma przerwy w oddychaniu, śpi niespokojnie albo jest zmęczone i rozdrażnione w dzień. Amerykańska Akademia Pediatrii w wytycznych z 2012 roku zaleca, żeby każde dziecko było sprawdzane pod kątem chrapania.
Według tych samych wytycznych dziecko, które chrapie i ma objawy bezdechu, powinno mieć badanie snu (polisomnografię) albo trafić do specjalisty. U dziecka z przerośniętymi migdałkami pierwszym leczeniem jest ich usunięcie. To decyzja laryngologa, a nie logopedy. Logopeda może natomiast zauważyć sygnały w wywiadzie: zapytać o chrapanie, przerwy w oddechu, pozycję do spania (dzieci oddychające ustami często śpią na plecach z głową odchyloną do tyłu) i o to, czy dziecko budzi się wyspane.
Jak wygląda leczenie oddychania przez usta krok po kroku?
Leczenie oddychania przez usta zaczyna się od znalezienia i usunięcia przeszkody w nosie, a kończy na nauce nowego nawyku. Ćwiczenia logopedyczne nie zastąpią leczenia alergii ani przerośniętego migdałka.
- Pediatra i laryngolog. Oglądają nos, migdałki i przegrodę nosa, decydują o leczeniu albo zabiegu.
- Alergolog, jeśli nos często swędzi albo jest zatkany bez infekcji.
- Ortodonta, gdy widać wadę zgryzu albo wąskie, wysoko wysklepione podniebienie.
- Logopeda. Ocenia pozycję spoczynkową warg, języka i żuchwy, tor oddychania i połykanie, a potem prowadzi terapię.
- Ponowna ocena. Co kilka tygodni sprawdzamy, czy usta zostają zamknięte także wtedy, gdy dziecko o tym nie myśli.
Kolejność ma znaczenie. Gdy dziecko ma skrzywioną przegrodę nosa, logopeda chce wiedzieć od laryngologa, czy kwalifikuje się ona do korekty i czy może już pracować nad torem nosowym. Uczenie oddechu nosem przy zatkanym nosie tylko męczy dziecko.
Terapia miofunkcjonalna może za to pomóc w utrzymaniu efektów leczenia. W metaanalizie Camacho i współpracowników z 2015 roku dzieci, które po usunięciu migdałków i poszerzeniu podniebienia dalej ćwiczyły, po 4 latach nadal nie miały bezdechu, a w grupie bez ćwiczeń bezdech wrócił. To tylko 24 dzieci, więc autorzy piszą ostrożnie: terapia może być uzupełnieniem innego leczenia. Więcej o samej metodzie przeczytasz w tekście o terapii miofunkcjonalnej.
Jak nauczyć dziecko oddychać nosem?
Dziecko uczy się oddychać nosem przez zabawy, w których oddech nosem jest jedynym sposobem, żeby wygrać, i przez ćwiczenia, które pomagają utrzymać zamknięte usta. Ćwiczenia dobiera logopeda po diagnozie, a u dzieci samo różnicowanie toru oddychania może zająć dużo czasu.
Ćwiczenia toru nosowego, których używa w terapii Amelia, logopedka współtworząca gadAI:
- Oddech trzmiela. Dziecko zatyka uszy kciukami, palce kładzie na powiekach, skrzydełkach nosa i kącikach ust, oddycha nosem i bzyczy jak trzmiel z zamkniętymi ustami. Potem mówi, gdzie czuło wibrację. U maluchów wystarczą kciuki w uszach i palce na skrzydełkach nosa. Jeśli nos jest zatkany, najpierw trzeba go wydmuchać.
- Zgadnij zapach. Dziecko z zasłoniętymi oczami wącha nosem przyprawy, owoce, warzywa albo kwiaty i zgaduje, co to.
- Dmuchanie świeczki nosem. Raz jedną dziurką, raz drugą, raz obiema. Przy okazji dziecko uczy się wydmuchiwać nos.
- Flecik do nosa. Dziecko gra na nim wyłącznie nosem.
- Ustka z wiatraczkiem. Dziecko trzyma ustnik między wargami i od razu słychać, którędy oddycha. Ustnik ma być między wargami, nie zagryziony.
- Trzymanie szpatułki wargami. Dziecko trzyma szpatułkę między zwartymi wargami i oddycha nosem. W wersji „rodzic na pilota” bajka leci tylko wtedy, gdy szpatułka jest w ustach.
- [mmm] zamiast „zamknij usta”. Gdy dziecko ma otwartą buzię, dorosły mówi [mmm], a dziecko odpowiada [mmm] i zamyka usta. Nie trzeba zwracać uwagi słowami.
- Zamglone lusterko. Powolny, spokojny wydech na lusterko i oglądanie pary. U dzieci, które nie oddychają nosem, wydech nosem bywa wysiłkowy, więc uczymy, że ma być powolny, spokojny i długi.
Przy alergii albo katarze przed ćwiczeniami pomaga udrażnianie nosa: dziecko nadmuchuje policzki, zatyka nos i porusza głową. Zabawy ze wstrzymywaniem oddechu, które budują tolerancję na dwutlenek węgla, robimy tylko w gabinecie z logopedą, nie z kartki w domu.
Oddech nosem to jedna część pracy. Druga to wargi, które mają siłę utrzymać buzię zamkniętą, i język, który w spoczynku leży przy podniebieniu. Ćwiczenia na ten pierwszy cel zebraliśmy w tekście o ćwiczeniach warg, a ćwiczenia wydechu i przepony w tekście o ćwiczeniach oddechowych dla dzieci.
Jak gadAI pomaga w ćwiczeniach oddychania nosem?
gadAI robi kartę pracy z ćwiczeniami oddychania nosem w temacie, który lubi dziecko: logopeda wpisuje zainteresowanie, na przykład „dinozaury”, i wybiera cel „Oddychanie nosem: oddech spoczynkowy”. Ćwiczenia nie są wymyślane przez model, tylko wybierane z katalogu zbudowanego z notatek Amelii, a potem ubierane w świat dziecka.
Co dostajesz na stronie głównej gadAI:
- kartę w PDF na 3 strony A4: 2 strony ćwiczeń i grę planszową,
- ćwiczenia z katalogu przypisane do oddechu nosowego, na przykład oddech trzmiela, zgadywanie zapachów czy dmuchanie świeczki nosem, opowiedziane przez postacie z tematu dziecka,
- w aplikacji krótkie wyjaśnienie, dlaczego akurat te ćwiczenia,
- w „Więcej opcji” możliwość wybrania ćwiczeń z katalogu albo samej gry czy zabaw.
Powiązane cele w gadAI to „Pieczęć ustna: wargi i mięsień okrężny ust” i „Pozycja spoczynkowa i pionizacja języka”, przydatne, gdy dziecko oddycha już nosem, ale buzia nadal się otwiera. Kartę zawsze przeczytaj przed wydrukiem, bo treść pisze model językowy i może się pomylić. Na razie gadAI jest darmowy: bez konta zrobisz 1 kartę, z kontem 5 kart tygodniowo.
Perspektywa autora
Karta na następne zajęcia
Jeśli masz pacjenta, który po wizycie u laryngologa ma drożny nos, a buzia dalej mu się otwiera, przypomnij sobie, o czym ostatnio opowiadał. Wpisz to w gadAI, wybierz cel „Oddychanie nosem” i pobierz kartę. Przeczytaj ją, usuń ćwiczenie, które nie pasuje do tego dziecka, i wydrukuj. Trzmiel może być wtedy smokiem, który mruczy z zamkniętą paszczą, a zgadywanie zapachów wyprawą po zioła w dżungli. O tym, dlaczego temat dziecka tak bardzo pomaga, piszemy w tekście jak zmotywować dziecko do ćwiczeń logopedycznych.
Źródła
Liczby i twierdzenia z tego tekstu pochodzą z pięciu źródeł:
- Abreu, R. R., Rocha, R. L., Lamounier, J. A., Guerra, Â. F. M. (2008). Etiology, clinical manifestations and concurrent findings in mouth-breathing children. Jornal de Pediatria, 84(6): przyczyny i objawy u 193 dzieci w wieku 3-9 lat oddychających ustami.
- Zhao, Z., Zheng, L., Huang, X., Li, C., Liu, J., Hu, Y. (2021). Effects of mouth breathing on facial skeletal development in children: a systematic review and meta-analysis. BMC Oral Health: 10 badań, 1358 dzieci, zmiany w ustawieniu szczęki i żuchwy.
- Alhazmi, W. A. (2022). Mouth Breathing and Speech Disorders: A Multidisciplinary Evaluation Based on The Etiology. Journal of Pharmacy and Bioallied Sciences: zaburzenia mowy u 498 dzieci oddychających ustami.
- Marcus, C. L. i in., American Academy of Pediatrics (2012). Diagnosis and management of childhood obstructive sleep apnea syndrome. Pediatrics, 130(3): sprawdzanie chrapania u każdego dziecka, usunięcie migdałków jako pierwsze leczenie.
- Camacho, M. i in. (2015). Myofunctional Therapy to Treat Obstructive Sleep Apnea: A Systematic Review and Meta-analysis. Sleep, 38(5): terapia miofunkcjonalna jako uzupełnienie leczenia bezdechu.
Najczęściej zadawane pytania
Czy oddychanie przez usta u dziecka jest groźne?
Samo w sobie jest sygnałem, że coś utrudnia oddychanie nosem, najczęściej alergia albo przerośnięty migdałek. Utrwalone przez lata wiąże się z wadami zgryzu, gorszym snem i trudnościami w mowie, dlatego warto je sprawdzić u lekarza.
Do jakiego lekarza iść, gdy dziecko oddycha przez usta?
Najpierw do pediatry i laryngologa, który obejrzy nos, migdałki i drożność dróg oddechowych. Przy podejrzeniu alergii potrzebny jest alergolog, przy wadzie zgryzu ortodonta, a nad nawykiem i mięśniami pracuje logopeda.
Dlaczego dziecko śpi z otwartą buzią?
Najczęściej dlatego, że przez nos nie przechodzi dość powietrza: przy katarze, alergii albo przerośniętym migdałku gardłowym. Gdy dodatkowo chrapie albo ma przerwy w oddychaniu, trzeba to zgłosić lekarzowi.
Jak oduczyć dziecko oddychania przez usta?
Najpierw lekarz sprawdza, czy nos jest drożny. Potem logopeda uczy oddechu nosem przez zabawy, takie jak oddech trzmiela, zgadywanie zapachów czy dmuchanie świeczki nosem, i pracuje nad domykaniem ust.
Czy logopeda pomoże przy oddychaniu przez usta?
Tak, ale zwykle jako drugi krok, po wykluczeniu albo leczeniu przeszkody w nosie. Logopeda ocenia pozycję warg, języka i żuchwy, uczy oddechu torem nosowym i ćwiczy mięśnie, które pomagają utrzymać zamknięte usta.