Terapia miofunkcjonalna: co to jest, objawy i ćwiczenia u dzieci
Terapia miofunkcjonalna to terapia mięśni twarzy, warg, języka i żuchwy oraz trzech czynności, które od nich zależą: oddychania, połykania i żucia. Jej celem jest wzorzec tych czynności jak najbliższy prawidłowemu, prawidłowa pozycja spoczynkowa języka, warg i żuchwy oraz pozbycie się nawyków takich jak ssanie kciuka. Niżej znajdziesz objawy zaburzeń miofunkcjonalnych w różnym wieku, przebieg diagnozy i terapii, przykładowe ćwiczenia w każdym obszarze i sposób, żeby dziecko chciało ćwiczyć przez wiele tygodni.
Krótko mówiąc:
- Nazwa pochodzi od greckiego „mys” (mięsień) i łacińskiego „functio” (czynność): terapia dotyczy mięśni w działaniu, czyli tego, jak dziecko oddycha, połyka, żuje i trzyma język w spoczynku.
- Objawy zmieniają się z wiekiem: u niemowlęcia to kłopoty ze ssaniem, u przedszkolaka oddychanie ustami i nieprawidłowe połykanie, u starszych dzieci także wady zgryzu, chrapanie i zmęczenie.
- Diagnoza zaczyna się od długiego wywiadu, a krótka rediagnoza odbywa się na każdym spotkaniu. Pełną powtarza się po około 8 tygodniach terapii.
- Do domu dziecko dostaje raczej nie więcej niż 5-7 ćwiczeń, a od pierwszych zajęć pracuje nad oddychaniem nosem.
- gadAI robi kartę pracy w PDF z wybranym celem miofunkcjonalnym w temacie, który dziecko lubi. Na razie jest darmowy.
Spis treści
- Co to jest terapia miofunkcjonalna?
- Jakie są objawy zaburzeń miofunkcjonalnych w różnym wieku?
- Jak wygląda diagnoza miofunkcjonalna?
- Jakie cele ma terapia miofunkcjonalna u dzieci?
- Jak przebiega terapia miofunkcjonalna krok po kroku?
- Z kim współpracuje terapeuta miofunkcjonalny?
- Jakie ćwiczenia obejmuje terapia miofunkcjonalna?
- Co mówią badania o terapii miofunkcjonalnej?
- Jak utrzymać motywację dziecka przez całą terapię?
- Jak gadAI pomaga w terapii miofunkcjonalnej?
- Perspektywa autora
- Następne ćwiczenia w temacie, który dziecko lubi
- Źródła
- Najczęściej zadawane pytania
Co to jest terapia miofunkcjonalna?
Terapia miofunkcjonalna to praca nad mięśniami jamy ustnej i twarzy w działaniu: nad tym, jak dziecko oddycha, połyka, żuje i gdzie trzyma język, wargi i żuchwę, kiedy nie mówi. Amerykańskie stowarzyszenie logopedów ASHA opisuje zaburzenia miofunkcjonalne jako wzorce ruchowe mięśni ustno-twarzowych, które wpływają na pozycję języka w spoczynku, połykanie, oddychanie i mowę.
Przy wadzie wymowy logopeda patrzy na to, jak dziecko wymawia głoski. W terapii miofunkcjonalnej patrzy też na to, co dzieje się między słowami: czy usta są zamknięte, czy język leży przy podniebieniu, czy dziecko oddycha nosem. Ta pozycja spoczynkowa trwa przez większość dnia i nocy, więc ma duży wpływ na to, jak rośnie twarz i układają się zęby.
Terapię prowadzi najczęściej logopeda albo neurologopeda. W pracy z niemowlętami robią to też doradczynie laktacyjne i położne.
Jakie są objawy zaburzeń miofunkcjonalnych w różnym wieku?
Zaburzenia miofunkcjonalne mają inne objawy u niemowlęcia, inne u przedszkolaka i inne u nastolatka, choć część z nich, jak oddychanie ustami czy nieprawidłowa pozycja spoczynkowa języka, powtarza się w każdym wieku. Tabela zbiera objawy z materiałów szkoleniowych z diagnozy miofunkcjonalnej.
| Wiek | Najczęstsze objawy |
|---|---|
| Noworodki i niemowlęta | trudność z uchwyceniem brodawki, słaba koordynacja ssania, połykania i oddychania, refluks, ulewanie, słabe przybieranie na wadze, oddychanie ustami, mała ruchomość języka, monotonne gaworzenie, kręcz szyi |
| Dzieci do 3 lat | przedłużające się ssanie smoczka lub kciuka, trudności z rozszerzaniem diety, wybiórczość pokarmowa, oddychanie ustami, niska zrozumiałość mowy, opóźniona artykulacja |
| Przedszkolaki | oddychanie ustami, także przy ruchu, słyszalny, ciężki oddech, bruksizm i moczenie nocne, przerost migdałków, nieprawidłowe połykanie, ślinienie, wady zgryzu, wysunięta do przodu głowa, wady wymowy |
| Dzieci szkolne, młodzież i dorośli | wady zgryzu, chrapanie, zaciskanie zębów, bóle stawów skroniowo-żuchwowych, nieprawidłowe żucie, zmęczenie, bezdech senny, trudności ze skupieniem uwagi |
Jeden objaw nie przesądza o niczym. Ślinienie u trzylatka i ślinienie u ośmiolatka to inne sytuacje: ASHA wymienia ślinienie i brak kontroli nad śliną jako objaw dopiero po 4 roku życia. Dlatego zaburzenia miofunkcjonalne zawsze ocenia się w całości, na diagnozie.
Więcej o jednym z najczęstszych objawów przeczytasz w tekście o oddychaniu przez usta u dziecka.
Jak wygląda diagnoza miofunkcjonalna?
Diagnoza miofunkcjonalna to zawsze diagnoza różnicowa, która zaczyna się od szczegółowego wywiadu, a potem obejmuje ocenę budowy jamy ustnej, ruchomości jej struktur i przebiegu oddychania, połykania i żucia. Ma ustalić, czy zaburzenie jest, co je powoduje, do kogo jeszcze skierować dziecko i jak zaplanować terapię.
Wywiad jest długi i dobrze, żeby przyszli na niego oboje rodzice, bo mama i tata często pamiętają co innego. Logopeda pyta między innymi o:
- przebieg porodu i pierwsze tygodnie życia, w tym ewentualną korektę wędzidełka,
- karmienie piersią lub butelką i rozszerzanie diety (czy były krztuszenia, czy dziecko odrzucało jakieś konsystencje),
- częste infekcje, migdałki, wizyty u laryngologa i alergologa,
- sen: pozycję, chrapanie, przerwy w oddychaniu,
- picie i jedzenie dziś: z jakiego kubka, jak długo trwa posiłek, czy dziecko „chomikuje” jedzenie w policzkach.
Potem przychodzą próby. Logopeda ocenia pozycję spoczynkową języka, warg i żuchwy (dziecko nie powinno wiedzieć, że jest oglądane, bo wtedy od razu zamyka usta). Sprawdza budowę warg, wędzidełek, języka i podniebienia, symetrię policzków i to, czy dziecko utrzyma nadmuchane policzki przez 10 sekund. Przy oddychaniu przydaje się prosty test zamglenia: lusterko pod nosem i obserwacja, czy przy wydechu zostaje para. Do tego ocena połykania i żucia, często z nagraniem.
Jakie cele ma terapia miofunkcjonalna u dzieci?
Terapia miofunkcjonalna u dzieci ma trzy główne cele: usunąć parafunkcje (np. ssanie kciuka, gryzienie przedmiotów), uzyskać pozycje spoczynkowe języka, warg i żuchwy jak najbliższe prawidłowym oraz wzorzec oddychania, połykania i żucia jak najbliższy prawidłowemu. „Jak najbliższy” jest tu ważne, bo nie każde dziecko dojdzie do podręcznikowej normy.
Cele ustala się indywidualnie po diagnozie. Mają być realistyczne i dopasowane do dziecka, ale też do rodziny: jeśli rodzice pracują na zmiany, plan z ćwiczeniami trzy razy dziennie po prostu nie wyjdzie. Dobrze działają małe cele, które dziecko osiąga w krótkim czasie, na przykład „przez tydzień 5 pierwszych łyków każdego picia z językiem przy podniebieniu”.
ASHA dopisuje warunek wstępny: drożny nos. Najpierw lekarze zajmują się tym, co blokuje oddychanie nosem, a dopiero potem terapia uczy dziecko trzymać usta zamknięte.
Jak przebiega terapia miofunkcjonalna krok po kroku?
Terapia miofunkcjonalna przebiega od diagnozy, przez naukę ćwiczeń w gabinecie i ćwiczenia w domu, regularną rediagnozę, aż do etapu habituacji, kiedy nowe nawyki mają działać same. Całość trwa zwykle wiele miesięcy, a po zakończeniu dziecko zostaje pod opieką terapeuty jeszcze przez rok.
- Diagnoza i plan. Wywiad, próby, ustalenie celów i, jeśli trzeba, skierowania do innych specjalistów.
- Nauka ćwiczeń w gabinecie. Dziecko i rodzic uczą się każdego ćwiczenia na zajęciach i rozumieją, po co jest. Rodzic nagrywa dziecko, nie logopedę. Na koniec warto poprosić dziecko, żeby nauczyło logopedę, co i po co robiło.
- Ćwiczenia w domu. Raczej nie więcej niż 5-7 naraz, wolniej i dokładniej zamiast szybko. Najlepiej przypięte do codziennych czynności: zawsze przy myciu zębów, zawsze w windzie.
- Informacja zwrotna. Tabelka do odhaczania pokazuje, ile dziecko naprawdę ćwiczyło. Na następnym spotkaniu logopeda chce zobaczyć, jak wychodzą ćwiczenia.
- Rediagnoza. Krótka na każdym spotkaniu, pełna po około 8 tygodniach. Zdjęcia i nagrania pokazują postęp i pomagają zmienić plan, gdy go nie ma.
- Habituacja. Spotkania są coraz rzadsze, dziecko dostaje ćwiczenia utrwalające (np. kobrę albo pułapkę wodną), a terapeuta zostaje w kontakcie przez rok od końca terapii.
Od pierwszych zajęć, niezależnie od głównego celu, pracuje się nad oddychaniem nosem.
Z kim współpracuje terapeuta miofunkcjonalny?
Terapeuta miofunkcjonalny współpracuje przede wszystkim z ortodontą i laryngologiem, a w zależności od dziecka także z alergologiem, foniatrą, gastroenterologiem, fizjoterapeutą lub osteopatą, stomatologiem i chirurgiem szczękowym. Logopeda nie stawia diagnoz medycznych, więc to, co wykracza poza mięśnie i funkcje, kieruje do lekarza.
Z laryngologiem rozmowa dotyczy nosa i migdałków. Jeśli dziecko ma skrzywioną przegrodę nosa, logopeda potrzebuje informacji, czy można już pracować nad oddychaniem nosem. W opinii dla laryngologa warto opisać trudności z oddychaniem i to, jak wpływają na terapię.
Z ortodontą potrzebny jest stały kontakt, zwłaszcza gdy dziecko nosi aparat ruchomy. Aparat i ćwiczenia mają działać w tę samą stronę, a ortodonta powinien wiedzieć, co dziecko ćwiczy.
Przy wędzidełku języka do zespołu dochodzi chirurg albo stomatolog wykonujący zabieg. O ćwiczeniach przed korektą i po niej piszemy w tekście o ćwiczeniach języka po podcięciu wędzidełka.
Jakie ćwiczenia obejmuje terapia miofunkcjonalna?
Terapia miofunkcjonalna obejmuje ćwiczenia w kilkunastu obszarach: wargi, oddech, język, policzki, żuchwa, połykanie, żucie, ślinienie, parafunkcje, wędzidełko i postawa ciała. Które z nich dostanie dziecko, wynika z diagnozy. Tabela pokazuje po jednym przykładzie z każdego obszaru, z katalogu ćwiczeń przygotowanego przez logopedkę.
| Obszar | Przykładowe ćwiczenie | Jak się je robi |
|---|---|---|
| Wargi i mięsień okrężny ust | Mokry wacik | Wacik pod górną wargą, wargi zwarte, dziecko opuszcza górną wargę, żeby wycisnąć z wacika płyn. |
| Oddech dynamiczny (wydech) | Trąbka urodzinowa | Spokojny, długi wydech w trąbkę bez nadymania policzków, na połowie czasu wydechu dziecka. |
| Oddychanie nosem | Zamglone lusterko | Powolny wydech nosem na lusterko, ślad pary można obrysować pisakiem. |
| Przepona | Oddech 4 oceanów | Leżenie z ugiętymi kolanami: wdech 4 sekundy, przerwa 4, wydech 4, przerwa 4. |
| Pionizacja języka | Kląskanie | Kląskanie językiem bez ruszania żuchwą. |
| Tył języka | Koci grzbiet | Czubek za dolnymi zębami, tył języka uniesiony jak koci grzbiet przez 3 sekundy. |
| Policzki | Przelewanie powietrza | Nadmuchane policzki, powietrze przelewane z jednego do drugiego. |
| Żuchwa | Huśtawka | Spokojne przesuwanie żuchwy w prawo i w lewo. |
| Połykanie | Pułapka wodna | Łyk wody, język jak miseczka przy podniebieniu, zamknięte zęby, uśmiech z rozchylonymi wargami i dopiero wtedy połknięcie. |
| Żucie | Przerzucanie kęsa | Przerzucanie kęsa językiem z jednej strony na drugą ustaloną liczbę razy. |
| Ślinienie | Suchy czy mokry? | Dziecko odróżnia „suchy” od „mokry” i sprawdza w lusterkach, czy buzia jest sucha. |
| Parafunkcje | Zajęte rączki | Gdy pojawia się chęć ssania kciuka, dziecko zajmuje dłonie gniotkiem albo guzikami. |
| Wędzidełko języka | Malowanie sufitu | Przy szeroko otwartych ustach czubek języka sunie po podniebieniu od zębów w głąb. |
| Postawa | Kot i krowa | W klęku podpartym koci grzbiet z wdechem i odgięcie z wydechem. |
Każdy z tych obszarów ma swój osobny tekst ze szczegółami:
- pionizacja języka: ćwiczenia,
- ćwiczenia oddechowe dla dzieci,
- ćwiczenia warg,
- połykanie infantylne,
- oddychanie przez usta u dziecka,
- ćwiczenia języka po podcięciu wędzidełka.
Co mówią badania o terapii miofunkcjonalnej?
Badania potwierdzają działanie terapii miofunkcjonalnej przy bezdechu sennym, a przy wadach zgryzu dowodów jest wciąż mało. Warto znać obie strony, zanim obieca się rodzicom konkretny efekt.
Camacho i współpracownicy przejrzeli w 2015 roku badania nad terapią miofunkcjonalną u osób z obturacyjnym bezdechem sennym. U dorosłych (9 badań, 120 osób) liczba bezdechów i spłyceń oddechu na godzinę snu spadła średnio z 24,5 do 12,3, czyli o około połowę. U dzieci były tylko 2 badania z 25 pacjentami: w pierwszym wskaźnik spadł o około 62%. W drugim dzieci po usunięciu migdałków i poszerzeniu podniebienia, które dalej ćwiczyły, po 4 latach nadal nie miały bezdechu, a u dzieci z grupy bez ćwiczeń bezdech wrócił. Autorzy piszą, że terapia może uzupełniać inne metody leczenia bezdechu.
Przy ortodoncji wynik jest skromniejszy. Homem i współpracownicy w przeglądzie z 2014 roku znaleźli 355 publikacji, ale tylko 4 badania spełniły kryteria i wszystkie miały wysokie ryzyko błędu. Wniosek: brakuje solidnych badań, które pokazałyby, że ćwiczenia dodane do aparatu poprawiają wynik leczenia wady zgryzu.
Jak utrzymać motywację dziecka przez całą terapię?
Motywację dziecka w terapii miofunkcjonalnej utrzymasz, gdy ćwiczeń jest mało, są wplecione w codzienne czynności i opowiedziane w świecie, który dziecko lubi. Terapia trwa miesiącami, a te same ruchy powtarzane co dzień szybko się nudzą.
Kilka sposobów z materiałów szkoleniowych:
- tabelka albo książeczka, w której dziecko samo odkreśla zrobione ćwiczenia,
- sprzątanie zabawek jako ćwiczenie: każda rzecz wyjęta z pudełka i każda schowana to jedno powtórzenie,
- zmierzenie, ile trwa cały zestaw, żeby pokazać, że to na przykład tylko 3 minuty,
- rodzic robi ćwiczenia razem z dzieckiem: jak dziecko leży na podłodze, wszyscy leżą na podłodze,
- u nastolatków bez infantylizowania, z tabelką także dla rodzica.
Najmocniejszy z nich to temat. Ćwiczenie warg nazwane „pieczęcią pirata” albo pułapka wodna w kosmosie to wciąż te same ruchy, ale dziecko ma powód, żeby je zrobić. Więcej o tym, co mówią badania o nauce przez zainteresowania, przeczytasz w tekście jak zmotywować dziecko do ćwiczeń logopedycznych.
Jak gadAI pomaga w terapii miofunkcjonalnej?
gadAI robi karty pracy w PDF z ćwiczeniami miofunkcjonalnymi w temacie, który dziecko lubi. Logopeda wpisuje zainteresowanie, na przykład „dinozaury”, wybiera cel, na przykład pionizację języka albo ćwiczenia na przeponę, i pobiera kartę gotową do wydruku.
Cele miofunkcjonalne w gadAI to te same obszary co w tabeli wyżej: wargi, oddech dynamiczny, oddychanie nosem, przepona, pionizacja i tył języka, policzki, żuchwa, połykanie, żucie, ślinienie, parafunkcje (smoczek, kciuk, gryzienie przedmiotów), wędzidełko przed korektą i po niej oraz postawa. Model nie wymyśla ćwiczeń, tylko wybiera je z katalogu zbudowanego z notatek logopedki. Jak to wygląda:
- Na stronie głównej gadAI wpisujesz zainteresowanie dziecka.
- Wybierasz cel miofunkcjonalny, a w uwagach możesz dopisać własne ćwiczenie, które musi się znaleźć na karcie.
- Pobierasz PDF: 3 strony A4, czyli 2 strony ćwiczeń i grę planszową. W opcjach możesz wybrać same ćwiczenia, samą grę albo zabawy.
- W aplikacji czytasz, dlaczego model wybrał akurat te ćwiczenia.
Teksty pisze model językowy, a obrazki model graficzny, więc kartę czytasz przed wydrukiem i poprawiasz to, co nie pasuje do pacjenta. Ćwiczenia i ich liczbę dobierasz Ty, po diagnozie. Na razie gadAI jest darmowy: bez konta zrobisz 1 kartę, z kontem 5 kart tygodniowo.
Perspektywa autora
Następne ćwiczenia w temacie, który dziecko lubi
Jeśli prowadzisz dziecko w terapii miofunkcjonalnej, zapytaj je na najbliższych zajęciach, co teraz lubi najbardziej. Potem wybierz w gadAI cel, nad którym pracujecie, i zobacz, jak wyglądają te same ćwiczenia w jego świecie. Przeczytaj kartę, wykreśl to, czego dziecko jeszcze nie robi, i daj mu ją razem z tabelką do odhaczania.
Źródła
- ASHA: Orofacial Myofunctional Disorders (Practice Portal): definicja zaburzeń, objawy, drożność nosa jako warunek terapii, współpraca ze specjalistami.
- Camacho, M. i in. (2015). Myofunctional Therapy to Treat Obstructive Sleep Apnea: A Systematic Review and Meta-analysis. Sleep, 38(5), 669-675: spadek wskaźnika bezdechu o około 50% u dorosłych i 62% u dzieci.
- Homem, M. A. i in. (2014). Effectiveness of orofacial myofunctional therapy in orthodontic patients: a systematic review. Dental Press Journal of Orthodontics, 19(4), 94-99: 4 badania z 355 publikacji, wszystkie z wysokim ryzykiem błędu.
Objawy w różnym wieku, przebieg diagnozy, cele, zasady terapii i habituacja pochodzą z notatek logopedki z kursu diagnozy i terapii miofunkcjonalnej. Przykładowe ćwiczenia pochodzą z katalogu ćwiczeń gadAI, opracowanego na podstawie tych notatek.
Najczęściej zadawane pytania
Terapia miofunkcjonalna: co to jest w skrócie?
To terapia mięśni twarzy, warg, języka i żuchwy oraz tego, jak dziecko oddycha, połyka i żuje. Celem jest jak najbardziej prawidłowy wzorzec tych czynności i prawidłowa pozycja spoczynkowa języka, warg i żuchwy.
Od jakiego wieku zaczyna się terapia miofunkcjonalna u dzieci?
Objawy zaburzeń miofunkcjonalnych mogą być widoczne już u niemowląt, ale większość terapii z ćwiczeniami zaczyna się około 4 roku życia, kiedy dziecko potrafi naśladować ruchy i utrzymać uwagę. O starcie decyduje logopeda po diagnozie.
Ile ćwiczeń dać dziecku do domu?
Raczej nie więcej niż 5-7. Przy większej liczbie dziecko i rodzice zwykle przestają ćwiczyć. Liczbę powtórzeń i czas ustala logopeda według możliwości i zaangażowania dziecka.
Czy terapia miofunkcjonalna zastępuje leczenie ortodontyczne?
Nie. Wadę zgryzu leczy ortodonta, a terapeuta miofunkcjonalny z nim współpracuje, zwłaszcza gdy dziecko nosi aparat ruchomy. Przegląd z 2014 roku znalazł tylko 4 badania o łączeniu obu terapii, wszystkie z wysokim ryzykiem błędu.
Gdzie znaleźć ćwiczenia miofunkcjonalne w PDF?
W gadAI wpisujesz zainteresowanie dziecka, wybierasz cel miofunkcjonalny i pobierasz kartę pracy w PDF z ćwiczeniami z katalogu przygotowanego przez logopedkę. Kartę czytasz przed wydrukiem, a ćwiczenia dobierasz po diagnozie.