Połykanie infantylne: do kiedy jest normą, przyczyny i ćwiczenia
Połykanie infantylne (nazywane też niemowlęcym albo trzewnym) to sposób przełykania, w którym język leży nisko i pcha do przodu, na zęby albo wargi, zamiast unieść się do podniebienia. U niemowlęcia to norma. U przedszkolaka, który ma już wszystkie zęby mleczne, logopeda zaczyna się mu przyglądać, a po 5. urodzinach traktuje je zwykle jako zaburzenie, które warto ćwiczyć. Niżej piszemy, czym różni się od połykania dojrzałego, do kiedy jest normą według badań, skąd się bierze, jak logopeda je sprawdza i jakie ćwiczenia pomagają.
Krótko mówiąc:
- Przy połykaniu infantylnym język pracuje poziomo i naciska na zęby albo wargi, a żuchwę trzymają mięśnie mimiczne. Przy dojrzałym język unosi się do podniebienia, a zęby się zwierają.
- Autorzy podają różne granice normy: od 15. miesiąca do 6. roku życia. Badanie 480 warszawskich przedszkolaków pokazało połykanie niemowlęce u 89% 3-latków i 35% 6-latków.
- Przetrwałe połykanie infantylne może sprzyjać wadom zgryzu i zaburzać wymowę, zwłaszcza głosek, przy których język się unosi.
- Ćwiczenia idą od unoszenia i wklejania języka do podniebienia, przez pułapkę wodną, do utrwalania przy codziennym piciu.
- gadAI robi kartę pracy z celem „Prawidłowe połykanie” w temacie, który lubi dziecko, z ćwiczeniami z katalogu logopedki.
Spis treści
- Co to jest połykanie infantylne?
- Czym połykanie infantylne różni się od dojrzałego?
- Do kiedy połykanie infantylne jest normą?
- Jakie są przyczyny połykania infantylnego?
- Jakie skutki ma przetrwałe połykanie infantylne?
- Jak logopeda sprawdza, jak dziecko połyka?
- Jakie ćwiczenia pomagają przy połykaniu infantylnym?
- Jak gadAI pomaga ćwiczyć prawidłowe połykanie?
- Perspektywa autora
- Karta na połykanie na jutrzejsze zajęcia
- Źródła
- Najczęściej zadawane pytania
Co to jest połykanie infantylne?
Połykanie infantylne to wzorzec połykania, w którym masa języka przesuwa się poziomo do przodu, a czubek opiera się o wewnętrzną stronę dolnych zębów albo o dziąsła, przy czym łuki zębowe się nie zwierają.
W notatkach z kursów terapii miofunkcjonalnej i w literaturze to samo zjawisko ma kilka nazw: połykanie niemowlęce, niedojrzałe, trzewne, infantylne, a gdy utrzymuje się za długo, przetrwałe połykanie niemowlęce. W tekście używamy ich zamiennie. Typowe cechy:
- język leży nisko i pracuje w poziomie, zamiast unieść się i cofnąć,
- język naciska na zęby albo wargi w chwili połknięcia,
- wargi są napięte, a do pracy włącza się mięsień bródkowy,
- mogą pojawić się współruchy, na przykład głowy,
- nieprawidłowe bywają też pozycje spoczynkowe warg, języka i żuchwy.
Czym połykanie infantylne różni się od dojrzałego?
Połykanie infantylne różni się od dojrzałego kierunkiem pracy języka i tym, co stabilizuje żuchwę. Przy dojrzałym język unosi się do podniebienia i przesuwa kęs do tyłu, zęby się zwierają, a żuchwę trzymają żwacze. Przy infantylnym język pcha do przodu i sam wchodzi między zęby, a żuchwę trzymają wargi i mięśnie mimiczne.
| Połykanie dojrzałe | Połykanie infantylne (trzewne) | |
|---|---|---|
| Wargi | w napięciu spoczynkowym, połknięcie jest możliwe nawet z rozchylonymi ustami | napięte, pracuje mięsień bródkowy |
| Język | masa języka idzie w górę i do tyłu, czubek przy dziąsłach za górnymi zębami | masa języka idzie poziomo do przodu, na zęby albo wargi |
| Żuchwa | stabilizują ją żwacze, zęby są zwarte | stabilizują ją mięśnie mimiczne i język włożony między zęby |
| Zwarcia | przednie, boczne i tylne powstają jednocześnie | brak pełnych zwarć |
Te trzy zwarcia wracają potem w ćwiczeniach, więc warto je znać. Przednie to czubek języka przy dziąsłach za górnymi jedynkami. Boczne to boki języka przyklejone do zębów i dziąseł po bokach. Tylne to tył języka oparty o podniebienie. Dojrzałe połykanie, pozycja spoczynkowa języka przy podniebieniu i głoski dziąsłowe mają wspólny początek: pionizację języka. Więcej o niej piszemy w tekście pionizacja języka: ćwiczenia.
Do kiedy połykanie infantylne jest normą?
Na pytanie, do kiedy połykanie infantylne jest normą, literatura nie daje jednej odpowiedzi: polscy i zagraniczni autorzy podają granice od 15. miesiąca do 6. roku życia. Najnowsze polskie badanie przesuwa tę granicę na 4 lata i 11 miesięcy.
Zestawienie z artykułu Lipiec i Więcek-Poborczyk (2024) w „Logopedia Silesiana”:
| Autorzy | Kiedy kończy się zmiana na połykanie dojrzałe |
|---|---|
| Siebert i Kamińska (2017) | ok. 15. miesiąca życia |
| Wędrychowska-Szulc (2008) | ok. 18. miesiąca życia |
| Mackiewicz (2002) | 2.-3. rok życia, czasem 4. |
| Pluta-Wojciechowska (2018) | 3-4 lata |
| Rakosi i in. (1993) | 4 lata |
| Proffit i Fields (2001) | od 3 lat, zwykle do 6 lat |
Badanie Więcek-Poborczyk i współautorek z 2021 roku objęło 480 dzieci z trzech warszawskich przedszkoli, po 120 w każdym roczniku. Połykanie niemowlęce miało 89% 3-latków, 74% 4-latków, 62% 5-latków i 35% 6-latków. Autorki zaproponowały, żeby za normę uznawać je do 4 lat i 11 miesięcy, a po 5. urodzinach nazywać przetrwałym połykaniem niemowlęcym, czyli dysfunkcją.
W tym samym badaniu opisały dwa typy pośrednie. Połykanie atypowe-1 (bez unoszenia języka i bez napięcia warg) uznają za normę do 4 lat i 11 miesięcy. Atypowe-2, w którym przód szerokiego języka unosi się już do górnych dziąseł, a wargi są napięte, uznają za normę do 6 lat i 11 miesięcy.
Według notatek z kursu terapii miofunkcjonalnej zmianę zaczyna wyrżnięcie dolnych siekaczy (ok. 6. miesiąca), które działa jak zapora dla wysuwanego języka. Wymiana zębów nie jest potrzebna, żeby dziecko nauczyło się połykać dojrzale.
Jakie są przyczyny połykania infantylnego?
Przyczyny połykania infantylnego dzielą się na budowę (jak zbudowana jest jama ustna i zgryz), funkcje (jak dziecko oddycha, je i pije) i nawyki (smoczek, ssanie palca). Często działa kilka naraz.
Połykanie zmienia się w dojrzałe samo, gdy spełnionych jest kilka warunków: dojrzewa układ nerwowy, dziecko siada i staje (mięśnie żucia zaczynają pracować przeciw grawitacji), zmienia się konsystencja jedzenia i sposób picia, a dziecko oddycha nosem. Kiedy któregoś warunku brakuje, wzorzec niemowlęcy zostaje. Przyczyny wymieniane w materiałach z kursu:
- nieprawidłowe napięcie mięśni, w jamie ustnej i w całym ciele,
- nieprawidłowa postawa ciała, także przy jedzeniu,
- budowa jamy ustnej, na przykład duży język w stosunku do reszty jamy ustnej,
- wada zgryzu,
- oddychanie przez usta (o tym osobno w tekście oddychanie przez usta u dziecka),
- parafunkcje, na przykład smoczek, ssanie kciuka, obgryzanie,
- zaburzenia produkcji śliny, zaburzenia integracji sensorycznej, wygórowany odruch wymiotny.
Tłoczenie językiem bywa też przystosowaniem. Gdy mięsień okrężny ust jest słaby, dziecko uszczelnia usta językiem, bo wargi same tego nie zrobią. Przy parafunkcjach notatki mówią wprost: bez ich usunięcia terapia połykania nie ruszy dalej.
Jakie skutki ma przetrwałe połykanie infantylne?
Przetrwałe połykanie infantylne może sprzyjać wadom zgryzu i zaburzać wymowę, bo przy każdym połknięciu język naciska na zęby i nie uczy się unosić. Jak mocne są te skutki, zależy od tego, gdzie dokładnie język się opiera.
Notatki z kursu opisują trzy odmiany:
- Połykanie infantylne. Czubek opiera się o dolne zęby. Nacisk na dolne siekacze sprzyja wadom doprzednim. W mowie brak pionizacji utrudnia l, r, sz, ż, cz, dż, t, d, n, a język wysunięty do przodu zaburza s, z, c, dz.
- Zespolenie językowo-wargowe wewnętrzne. Czubek opiera się o górne zęby, a wargi dociskają się do języka. Sprzyja wysuwaniu górnych siekaczy. W mowie najczęściej lambdacyzm i seplenienie przyzębowe.
- Zespolenie językowo-wargowe zewnętrzne. Płaski język wchodzi między zęby aż do warg. Nacisk rozsuwa zęby i może dać zgryz otwarty. W mowie seplenienie międzyzębowe, lambdacyzm i rotacyzm międzyzębowy.
Badania na ten temat są skromne. Przegląd systematyczny Gonçalvesa i współpracowników z 2023 roku znalazł tylko 4 badania przekrojowe (dzieci w wieku 3-11 lat). Wychodził w nich częstszy zgryz krzyżowy boczny, zgryz otwarty i tyłozgryz u dzieci z nieprawidłowym połykaniem, ale autorzy ocenili pewność tych wyników jako bardzo niską. Z takich danych nie da się powiedzieć, co jest przyczyną, a co skutkiem.
Jak logopeda sprawdza, jak dziecko połyka?
Logopeda sprawdza połykanie, patrząc i dotykając: obserwuje wargi, brodę i język, kładzie palce na żwaczach i prosi dziecko o przełknięcie śliny albo łyku wody. Przy dojrzałym połykaniu żwacze się napinają, przy infantylnym pracują wargi i broda.
Badanie zwykle wygląda tak:
- Wywiad. Jak dziecko pije, czy się krztusi, czy przetrzymuje płyn w ustach, czy ma smoczek, czy oddycha przez usta, czy często choruje.
- Pozycje spoczynkowe. Gdzie leży język, czy usta są zamknięte, jak ułożona jest żuchwa.
- Połknięcie śliny. Logopeda patrzy, czy pracują wargi i mięsień bródkowy, i wyczuwa palcami, czy napinają się żwacze.
- Pułapka wodna. Dziecko bierze minimalny łyk wody i połyka z uśmiechem, bez zamykania warg. Kto połyka infantylnie, musi wtedy zamknąć usta albo wysunąć język, bo wargi nie mogą mu pomóc.
- Zgryz i jedzenie. Jak ustawione są łuki zębowe, jak dziecko gryzie i żuje. Prośba „gdy będziesz gotowy do połknięcia, nie połykaj, tylko pokaż, co przeżułeś” pokazuje, czy język zbiera kęs w miseczkę.
W badaniu Więcek-Poborczyk każde dziecko oceniano co najmniej dwa razy, a przy wątpliwościach robiono dodatkowe próby. Jedno spojrzenie to za mało, żeby postawić diagnozę.
Jakie ćwiczenia pomagają przy połykaniu infantylnym?
Przy połykaniu infantylnym pomagają ćwiczenia, które najpierw uczą unosić i wklejać język do podniebienia, potem łączą to z połknięciem, a na końcu utrwalają nowy wzorzec przy codziennym piciu. Wszystkie poniższe pochodzą z katalogu logopedki, Amelii, a które z nich i w jakiej kolejności, decyduje logopeda po diagnozie.
Przygotowanie: język idzie do góry.
- Czubek na górce i malowanie sufitu. Dziecko unosi szeroki czubek języka za górne siekacze i trzyma go tam (np. 10 sekund), a potem przesuwa masę języka po podniebieniu w stronę gardła.
- Złap medal. Gumkę ortodontyczną na nitce kładziemy na brodawce za górnymi zębami, a dziecko łapie ją czubkiem języka i trzyma. Trudniejsza wersja: z medalem otwiera i zamyka usta.
- Winda z czubkiem języka. Czubek leży na brodawce, a dziecko powoli otwiera i zamyka usta jak winda, nie odrywając języka.
- Kobra. Dziecko przysysa całą masę języka do podniebienia i trzyma, powoli otwierając usta szerzej.
- Gumki ortodontyczne i jedzenie na języku. Na granicy przodu i środka języka kładziemy rodzynkę, kawałek banana albo opłatek, a dziecko wkleja język do podniebienia. Dalej połykanie z jedną gumką (czubek), potem z dwiema (czubek i środek). Trzy gumki tylko u starszych.
- Wklejanie boków języka. Rodzynki albo opłatek na bokach języka, dziecko wkleja boki przy zębach bocznych. Boki są potrzebne, żeby cały język zmieścił się w górnym łuku zębów.
Połknięcie z językiem przy podniebieniu.
- Pułapka wodna. Mały łyk wody, z języka miseczka, miseczka do podniebienia, otwarcie i zamknięcie ust, zamknięcie zębów, uśmiech z rozchylonymi wargami i dopiero wtedy przełknięcie. Później płyny o różnej gęstości, ślina i jedzenie. Według notatek przed pułapką dobrze sprawdzają się kobra i winda.
- Rurka to lawa. Dziecko delikatnie trzyma zębami papierową rurkę, która leży pod językiem i „jest lawą”, więc nie można jej dotknąć. Język się cofa i unosi, dziecko robi pułapkę i przełyka.
- Oczyszczanie dna jamy ustnej. Czubkiem języka dziecko zbiera płyn albo ślinę spod języka i przełyka.
Utrwalanie.
- Pięć pierwszych łyków. Przy każdym piciu pierwsze 5 łyków dziecko przełyka z językiem przy podniebieniu.
- Świadome połykanie przed lustrem. Dziecko zbiera ślinę, pokazuje miseczkę z języka, przełyka i pokazuje, co zostało.
Przy ćwiczeniach z wodą i jedzeniem obowiązują proste zasady: mały kawałek, mały łyk, dziecko siedzi prosto i nikt nie nagradza szybkości. Amelia wyłączyła z katalogu wysiłkowe połknięcie, bo to technika z terapii zaburzeń połykania, a nie ćwiczenie dla przedszkolaka. O tym, jak te ćwiczenia wpisują się w szerszą pracę nad mięśniami twarzy, piszemy w tekście terapia miofunkcjonalna.
Jak gadAI pomaga ćwiczyć prawidłowe połykanie?
gadAI robi kartę pracy w PDF z dwóch rzeczy: zainteresowania dziecka i celu terapii. Przy połykaniu infantylnym wybierasz cel „Prawidłowe połykanie”, a ćwiczenia z listy wyżej przychodzą przebrane w świat dziecka: pułapka wodna staje się zatrzaskiwaniem skarbu w jaskini, a złap medal nagrodą dla rycerza.
Co dostajesz:
- pole na zainteresowanie dziecka i wybór celu na stronie głównej gadAI, obok połykania są też cele „Pozycja spoczynkowa i pionizacja języka” i „Żucie”,
- ćwiczenia wybrane z katalogu zbudowanego z notatek logopedki, a nie wymyślone przez model,
- kartę na 3 strony A4: 2 strony ćwiczeń i gra planszowa w temacie dziecka,
- wyjaśnienie w aplikacji, czemu akurat te ćwiczenia,
- pole na uwagi, gdy na karcie musi się znaleźć Twoje własne ćwiczenie.
Karta nie zastępuje diagnozy. Cel i ćwiczenia dobiera logopeda, a tekst karty pisze model językowy, więc przed wydrukiem trzeba ją przeczytać i poprawić to, co nie pasuje. Na razie gadAI jest darmowy: bez konta zrobisz 1 kartę, z kontem 5 kart tygodniowo. Jak wybierać i łączyć różne materiały, opisujemy w tekście materiały do pracy logopedy.
Perspektywa autora
Karta na połykanie na jutrzejsze zajęcia
Pomyśl o dziecku, które w gabinecie przy każdym łyku wody wysuwa język, i o tym, czym żyje: piratami, kucykami, koparkami. Wpisz to w gadAI, wybierz cel „Prawidłowe połykanie” i pobierz kartę. Przeczytaj ćwiczenia, skreśl te, na które dziecko jeszcze nie jest gotowe, i wydrukuj. Pułapka wodna jest nudna, gdy robi się ją dziesiąty raz. Gdy łapie się w nią skarb pirata, dziecko samo prosi o kolejny łyk.
Źródła
- Lipiec, D., Więcek-Poborczyk, I. (2024). Sposoby transformacji przebiegu fazy ustnej połykania u dzieci. Logopedia Silesiana, 13(1): zestawienie granic normy według różnych autorów, wyniki badania 480 przedszkolaków (Więcek-Poborczyk i in., 2021), typy atypowe-1 i atypowe-2, 10-15% populacji bez przejścia na połykanie dojrzałe (za Proffitem i Fieldsem).
- Gonçalves, F. M. i in. (2023). Association between atypical swallowing and malocclusions: a systematic review. Dental Press Journal of Orthodontics, 27(6): 4 badania przekrojowe, dzieci w wieku 3-11 lat, bardzo niska pewność wyników.
- Notatki logopedki Amelii z kursu terapii miofunkcjonalnej (fizjologia i patologie połykania, próby diagnostyczne, ćwiczenia języka i połykania): opis połykania dojrzałego i trzewnego, przyczyny, skutki, pułapka wodna.
Najczęściej zadawane pytania
Do kiedy połykanie infantylne jest prawidłowe?
W literaturze nie ma jednej granicy: autorzy podają od 15. miesiąca do 6. roku życia. Na podstawie badania 480 przedszkolaków Więcek-Poborczyk i współautorki proponują uznawać je za normę do 4 lat i 11 miesięcy, a po 5. urodzinach traktować jako przetrwałe połykanie niemowlęce.
Skąd się bierze połykanie infantylne?
Najczęściej wymienia się nieprawidłowe napięcie mięśni, postawę ciała, budowę jamy ustnej, wadę zgryzu, oddychanie przez usta i parafunkcje, na przykład ssanie smoczka. Przyczynę ustala logopeda w wywiadzie i badaniu, bo od niej zależy, od czego zacząć terapię.
Jakie są ćwiczenia na połykanie infantylne?
Najpierw ćwiczenia, które uczą unosić i wklejać język do podniebienia (na przykład kobra, winda, gumki ortodontyczne), potem pułapka wodna, czyli połykanie małego łyku z językiem przy podniebieniu i zamkniętymi zębami. Ćwiczenia dobiera logopeda po diagnozie.
Czy połykanie infantylne występuje u dorosłych?
Tak. Proffit i Fields, cytowani przez Lipiec i Więcek-Poborczyk, piszą, że u 10-15% populacji połykanie nigdy nie zmienia się w dojrzałe. Terapia u nastolatków i dorosłych wygląda podobnie, tylko z trudniejszymi wariantami ćwiczeń.
Czy połykanie infantylne wpływa na wymowę?
Może. Język, który nie unosi się przy połykaniu, często nie unosi się też przy mówieniu, co utrudnia głoski l, r, sz, ż, cz, dż, t, d, n. Język wysuwany do przodu sprzyja seplenieniu przy s, z, c, dz.